Τα σύμπαντα των συγγραφέων: μια αναφορά στα «Ημερολόγια», του Φραντς Κάφκα

Τα σύμπαντα των συγγραφέων: μια αναφορά στα «Ημερολόγια», του Φραντς Κάφκα 

 

του Μιχάλη Κατσιγιάννη

Andy Warhol, μέρος από το Ten Portraits of Jews of the Twentieth Century (1980)

 

Δεν είναι λίγοι οι συγγραφείς που ασχολήθηκαν με την παραγωγή κειμένων έξω από τον αισθητικό λόγο, όπως για παράδειγμα ημερολόγια, επιστολές και γράμματα, δόκιμα κ.λπ. Στις σελίδες τέτοιων κειμένων ο αναγνώστης είναι σε θέση μεγαλύτερης ευχέρειας ως προς τη βύθιση στη σκέψη των συγγραφέων. Αποκτά ευκολότερη πρόσβαση στον τρόπο με τον οποίο οι συγγραφείς νοηματοδοτούν, ερμηνεύουν και αλληλεπιδρούν με τα ποικίλα σημεία του κόσμου. Τέτοιου είδους κείμενα είναι σημαντικά βοηθήματα για όποιον θέλει όχι απλά να συνομιλήσει με έναν συγγραφέα, αλλά να επιχειρήσει να εισαχθεί στο σύμπαν του. Κάτι που ομολογουμένως δεν είναι εύκολο και πολύ συχνά όχι ευχάριστο. 

Αυτό δεν σημαίνει φυσικά ότι οι συγγραφείς εκείνοι που δεν ασχολήθηκαν με την παραγωγή κειμένων ανεξάρτητα από το αμιγώς λογοτεχνικό πλαίσιο έχουν μικρότερο σύμπαν ή ότι το σύμπαν τους δεν μπορεί να κατανοηθεί πλήρως από τον αναγνώστη. Σημαίνει μόνο ότι στην περίπτωση των συγγραφέων που δεν ισχύει κάτι τέτοιο ο βαθμός της αμφισημίας ως προς τη γενικότερη αντίληψή τους για τον κόσμο και τα πράγματα μειώνεται (λιγότερο ή περισσότερο).

Εδώ ο λόγος είναι για τον Φραντς Κάφκα και τα ημερολόγιά του, στα οποία δεν υπάρχουν και λίγες αναφορές σχετικά με την πρακτική αυτού του ιδιαίτερου και χρήσιμου είδους γραφής:

 

ένα πλεονέκτημα του να κρατάς ημερολόγιο είναι ότι συνειδητοποιείς με καθησυχαστική σαφήνεια τις αλλαγές που υφίστασαι διαρκώς, στις οποίες φυσικά πιστεύεις γενικά, τις οποίες μαντεύεις και ομολογείς, αλλά που αργότερα πάντα τις αρνείσαι ασυνείδητα όταν πρόκειται να αντλήσεις ελπίδα ή ηρεμία από μια τέτοια ομολογία. Στο ημερολόγιο βρίσκεις αποδείξεις ότι, ακόμα και σε καταστάσεις που σήμερα φαίνονται ανυπόφορες, ζήσαμε, κοιτάξαμε γύρω μας και σημειώσαμε παρατηρήσεις, ότι δηλαδή αυτό το δεξί χέρι κινήθηκε όπως σήμερα, που είμαστε βέβαια σοφότεροι χάρη στη δυνατότητά μας για μια αναδρομή στην τότε κατάστασή μας, αυτό όμως μας αναγκάζει να αναγνωρίσουμε ακόμα περισσότερο την τόλμη της τότε προσπάθειάς μας, που πραγματώθηκε μέσα στην άγνοια (σελ. 153-154).

Ο Φραντς Κάφκα αποτελεί ίσως ένα από τα μεγαλύτερα παραδείγματα συγγραφέων που τα μη λογοτεχνικά του κείμενα συνιστούν ένα πολύτιμο δώρο, εφάμιλλο με την λογοτεχνία του, για τον αναγνώστη. Όλα όσα λέγονται γι' αυτόν τον σπουδαίο συγγραφέα αντλούνται από το σύνολο του έργου του, λογοτεχνικό και μη. Στα ημερολόγιά του Κάφκα υπάρχουν αναφορές στην προσωπική του ζωή, στις οικογενειακές σχέσεις, σε όνειρα, σκέψεις και αναστοχασμοί, λογοτεχνικά προσχέδια, απόψεις σχετικά με τη λογοτεχνική δημιουργία, σχόλια, σκέψεις και παρατηρήσεις στο έργο συγγραφέων κ.λπ.

Ωστόσο, το σημαντικότερο στα ημερολόγια του Φραντς Κάφκα δεν φυσικά τα λόγια του ως τέτοια αλλά αυτό που κρύβουν, αυτό που εμμέσως εννοούν. Στα ημερολόγια διαβάζει κανείς τη μεγάλη ρήξη του συγγραφικού υποκειμένου, ενός πραγματικού συγγραφικού υποκειμένου που ζει με και από την γραφή, με τον κόσμο και την καθημερινή ζωή που επιβάλει άλλα αντιαισθητικά σχήματα και μηχανιστικούς τρόπους σκέψης, παρατήρησης και ζωής. Διαβάζει κανείς την ενοχλητική ένταση που υπάρχει στην οριακή σχέση του συγγραφέα που ζητά μονάχα το πάθος της γραφής με τον κόσμο που επιβάλει την κοινοτυπία, την αποχαύνωση και την αλλοτρίωση.

Gabriele Donelli, Portrait of Franz Kafka (1992)

Αυτή είναι η ουσία των ημερολογίων του Κάφκα, ότι δηλαδή ο κόσμος αυτός και οι κυρίαρχοι λόγοι του δεν ταιριάζουν, δεν μπορούν να ταιριάξουν με έναν άνθρωπο που δεν ασχολείται απλώς με την γραφή, αλλά είναι βουτηγμένος στη γραφή, είναι η ίδια η ζωή του και ο σκοπός της. Πρόκειται για την κοπιώδη προσπάθεια του συγγραφέα έναντι του λάθους γι' αυτόν κόσμο να καταφέρει να υπάρξει αληθινά και αξιοπρεπώς ως τέτοιος, να καταφέρει να ξεπεράσει τα εμπόδια, να μην τον αγγίζουν πια, να μην τον ενδιαφέρουν.

Παραθέτω δύο ενδεικτικά αποσπάσματα:

 

δεν μπορώ πια να συνεχίσω να γράφω. Βρίσκομαι στο τελειωτικό όριο, στο οποίο θα σταθώ και πάλι για χρόνια, μέχρι να μπορέσω ίσως να ξαναρχίσω ένα καινούργιο διήγημα, που και πάλι θα μείνει ημιτελές. Αυτή η μοίρα με κυνηγάει (σελ. 335).

 

όλο και πιο φοβισμένος στις σημειώσεις μου. Είναι κατανοητό. Κάθε λέξη, αναποδογυρισμένη στο χέρι των πνευμάτων – αυτή η στροφή του χεριού είναι η χαρακτηριστική τους κίνηση –, γίνεται σουβλί, στραμμένο ενάντια σ' αυτόν που την προφέρει. Ιδιαίτερα μια παρατήρηση όπως αυτή εδώ. Κι έτσι ως το άπειρο. Η παρηγοριά θα ήταν μόνο: θα συμβεί είτε το θέλεις είτε όχι. Κι αυτό που θέλεις βοηθάει ελάχιστα, ανεπαίσθητα. Περισσότερο από παρηγοριά είναι: κι εσύ έχεις όπλα (σελ. 449).

Ο Κάφκα αρνήθηκε σε όλη την διάρκεια της ζωής του να προσαρμοστεί με τα πρότυπα (ακόμη και τα λογοτεχνικά/συγγραφικά) και να συμβιβαστεί με έναν τρόπο ύπαρξης μέσα στον κόσμο όπου η γραφή και όχι μόνο η λογοτεχνία θα αποτελούσε ένα δευτερεύον γεγονός, μια ασχολία ελεύθερου χρόνου. Πρόκειται για έναν άνθρωπο του λόγου, της λέξης με την πλέον κυριολεκτική σημασία. Η γραφή στον Κάφκα δεν είναι ιδιαιτερότητα που πρέπει να ακολουθήσει τους κανόνες της ζωής, αλλά το ακριβώς αντίθετο. Και αυτός ακριβώς είναι και ο λόγος που ως συγγραφέας ασφυκτιούσε μέσα στον κόσμο. Για να καταλάβει κανείς τον Φραντς Κάφκα πρέπει να προσπαθήσει να τον συλλάβει ως γραφή (τόσο ως σκέψη όσο και ως πρακτική), διαφορετικά δεν έχει νόημα.

Για τον Κάφκα λοιπόν η γραφή είναι η ζωή στην ολότητά της. Έχω την άποψη ότι με βάση αυτή τη σκέψη πρέπει να κατανοηθούν τα ημερολόγια που μας άφησε. Γράφω αλλού γι' αυτό το ζήτημα:

η πολεμική κίνηση του Κάφκα δεν ήταν άλλη από τη γραφή και αυτή η διατύπωση είναι πολύ πιο σημαντική από ότι ίσως φαντάζεται κανείς. Ο Κάφκα δεν ασχολήθηκε με την λογοτεχνία μόνο εξαιτίας των λογοφιλικών, καλλιτεχνικών/δημιουργικών και αισθητικών του τάσεων, αλλά για δύο ακόμη λόγους. Ο πρώτος είναι ότι ο Κάφκα δεν έπασχε από αυτό που έπασχαν οι περισσότεροι, δηλαδή δεν τον διακατείχε η απουσία κριτικής συνείδησης, δεν τον είχε υπνωτίσει η αλλοτρίωση, και ο δεύτερος η βαθιά του γνώση ότι μόνο με την τέχνη μπορεί να κατορθωθεί η αναπαράσταση ενός άλλου ιδεώδους ικανού να συγκρουστεί με ποικίλους τρόπους και επιστρατεύοντας πληθώρα μέσων με την κατεστημένη τάξη πραγμάτων [...] για τον Κάφκα η λογοτεχνία δεν είναι ένα εξάρτημα, μία διάθεση ή μία πτυχή του εαυτού, αλλά ο ίδιος ο εαυτός, είναι μία απελευθερωτική συνθήκη, μία υπαρξιακή εστία, η οποία τον γονιμοποιεί και στην οποία συσσώρευε όλες του τις εμπειρίες (υλικές και μη) και τις μετασχημάτιζε μέσω της γραφής σε τρόπους αντίληψης και σκέψης, συναρμολογώντας έτσι τη βιοθεωρία του (Κατσιγιάννης, 2024).[1]

Σχέδιο του Franz Kafka

Η άδικη πάλη της πολυπόθητης ανάγκης για γραφή με τον κόσμο είναι στην ουσία το βασικό, το κεντρικό θέμα των ημερολογίων του, όπως εύκολα καταλαβαίνει κανείς. Υπό αυτήν την οπτική, δεν παρουσιάζουν καμία διαφορά με τα λογοτεχνικά του κείμενα. Μάλλον τα ημερολόγια λειτουργούν επεξηγηματικά στην λογοτεχνική του γραφή, αποσαφηνίζουν έννοιες, θέματα και γεγονότα που τον απασχολούν διαρκώς κι εντόνως. 

Οι εξοικειωμένοι αναγνώστες τόσο με το λογοτεχνικό έργο του Φραντς Κάφκα όσο και με παρόμοιες εμπειρίες (αυτό το δεύτερο είναι κρίσιμης σημασίας) διαβάζοντας τα ημερολόγιά του ίσως να μην αισθανθούν τίποτα πέρα από την ηχηρή και ταυτόχρονα σκιώδη παρουσία του συγγραφέα δίπλα τους, μέσα τους. Ευχάριστα ανατριχιαστική αναγνωστική συνθήκη που όσο τίποτα άλλο λειτουργεί ευδαιμονικά και γιατί όχι, απελευθερωτικά.

Τέλος, παραθέτω ένα ενδεικτικό απόσπασμα από το βιβλίο:

 

θέλω να γράψω, με ένα διαρκές τρεμούλιασμα στο μέτωπο. Κάθομαι στο δωμάτιο μου στο γενικό επιτελείο του θορύβου ολόκληρου του σπιτιού. Ακούω όλες τις πόρτες να χτυπούν, μόνο ο θόρυβος τους με γλιτώνει από τα βήματα αυτών που τρέχουν ανάμεσα τους, ακόμα και το χτύπο του φούρνου που κλείνει στην κουζίνα ακούω. Ο πατέρας γκρεμίζει τις πόρτες του δωματίου και περνάει σέρνοντας πίσω του τη νυχτικιά του, κάποιος ξύνει τη στάχτη από τη σόμπα στο διπλανό δωμάτιο, η Βάλι ρωτάει στο κενό, μέσα από τον προθάλαμο, σαν να φωνάζει σ' ένα παριζιάνικο σοκάκι, αν το καπέλο του πατέρα έχει καθαριστεί, ένα σσσστ, υποτίθεται φιλικό για μένα, ξεσηκώνει τις κραυγές μιας φωνής που απαντάει. Η πόρτα της εισόδου ξεσυρτώνεται και τρίζει σαν λαιμός με βρογχίτιδα, ύστερα ανοίγει περισσότερο, ακούγεται το σύντομο τραγούδισμα μιας γυναικείας φωνής, και κλείνει με μια υπόκωφη αντρίκεια σπρωξιά που έχει τον πιο βίαιο αντίκτυπο στ' αυτί. Ο πατέρας έχει φύγει, τώρα αρχίζει ο απαλότερος, πιο αφηρημένος και πιο απελπιστικός θόρυβος, οι φωνές των δύο καναρινιών. Ήδη πρωτύτερα το σκεφτόμουν, μου ξανάρθε όμως η ιδέα ακούγοντας τα καναρίνια, αν δεν θα έπρεπε ν' ανοίξω τις πόρτες μια μικρή χαραμάδα, να συρθώ σαν φίδι στο διπλανό δωμάτιο και έτσι, στο πάτωμα, να ικετέψω τις αδερφές μου και τη δεσποινίδα τους για λίγη ησυχία (σελ. 108-109).

* Φραντς Κάφκα, Τα ημερολόγια, Εξάντας, 1998, μτφρ.: ΕΡΥΚΟΚΑΚΗ ΑΓΓΕΛΑ

** Αναζητήστε κι άλλα κείμενά μου για τον συγγραφέα στο παρόν ιστολόγιο είτε ως Franz Kafka είτε ως Φραντς Κάφκα.

---

[1] Βλ.: Κατσιγιάννης, M. (2024). Φραντς Κάφκα: η λογοτεχνία της αμηχανίας. Χάρτης. Ανακτήθηκε 10 Φεβρουαρίου 2026, από: https://michaliskatsigiannis.blogspot.com/2025/11/blog-post_24.html