Φωτογραφίζοντας στη θάλασσα[1]
του Μιχάλη Κατσιγιάννη
![]() |
| Εικόνα: Μιχάλης Κατσιγιάννης (από τη σειρά «Ριζώματα ΙΙ», 2026): Michalis Katsigiannis - Photography: Ριζώματα ΙΙ (2026) |
Ξεκινώ με τη βασική σκέψη. Η θάλασσα είναι σίγουρα μουσική κι αυτό όχι εξαιτίας των ήχων που παράγει, αλλά επειδή είναι σιωπή και η σιωπή είναι η απόλυτη μουσική.
Η θάλασσα είναι διαχρονικά ένας πολύτιμος, αινιγματικός, διφορούμενος τόπος. Είναι ταυτόχρονα ο τόπος του ονείρου και του βασάνου, της περιπλάνησης και της απώλειας, της δημιουργίας και της λήξης, της ζωής και του θανάτου. Σε αυτό παρατηρεί κανείς μία ευτυχή σύμπτωση του υποβάθρου της θάλασσας με αυτό της τέχνης, αφού για την τελευταία ισχύουν ακριβώς τα ίδια. Αυτός είναι κι ένας από τους πλέον προφανείς λόγους για τους οποίους η θάλασσα αποτέλεσε και αποτελεί ένα πολύ βασικό πεδίο και εργαλείο έμπνευσης διαχρονικά για μία σειρά καλλιτεχνών.
Η επαφή μου με τη θάλασσα, αλλά και με οποιοδήποτε σημείο εντάσσεται ή/και παραπέμπει σε αυτήν, με ενδυναμώνει ως προς την πάγια βιοθεωρητική ανάγκη μου για απόδραση από τους κυρίαρχους λόγους και την κατεστημένη πραγματικότητα, καθώς και επανακατασκευή και επανανοηματοδότηση αυτών. Με φέρνει κάπως αυθόρμητα στη θέση μιας ηδονικής αδράνειας, αλλά αναστοχαστικής, κριτικής, με θέτει ενεργητικά σε θέση αναμονής να αναζητώ με διαύγεια το εν δυνάμει απορρίπτοντας την όποια «αλήθεια», την όποια «ουσία» κυριαρχεί και οδηγεί τον κόσμο. Συνεπώς, επιλέγω να βρίσκομαι κοντά της και να τη φωτογραφίζω σε τακτική βάση.
Διάφορα μέρη στα οποία κυριαρχεί το υδάτινο στοιχείο όπως για παράδειγμα παραλίες, λιμάνια και πάρκα, μου προκαλούν πάντοτε αυτό ακριβώς που χρειάζομαι για να εμπλακώ ελεύθερα στο παιχνίδι της σύγκρουσης των λόγων, στο παιχνίδι της δημιουργίας (και το οποίο είναι για μένα η ίδια η επιτελεστική πρακτική της δημιουργίας): την αίσθηση της ανοικτότητας, της περιπλάνησης, της ρευστότητας, της απεραντοσύνης, της υβριδικότητας και της πολλαπλότητας. Η θάλασσα είναι το κατεξοχήν πολυσημικό, ανοικτό, «ριζωματικό» πεδίο, ο κατεξοχήν «λείος χώρος» (βλ Deleuze & Guattari, 2017), ο κατεξοχήν χώρος της «ελευθερίας», όπως κι αν την αντιλαμβάνεται κανείς νομίζω ότι ισχύει αυτό. Αποπνέει μια ατμόσφαιρα αδάμαστης ευαλωτότητας, πολυσημίας, μεταφέρει μία ένταση που είναι ένα παράξενο κράμα φροντίδας και αγριότητας. Όλα αυτά άλλωστε τα γνωρίζουμε και από τον Ντελέζ (βλ. Deleuze & Guattari, 2017). Πάντοτε θεωρούσα ότι η θάλασσα αποτελεί ένα σύνολο σημείων έντονα πολυκατακερματισμένο, αποκεντρωμένο νοηματικά, κάτι που θα έλεγα ότι προσθέτει στον τρόπο που την προσεγγίζω.
Η θάλασσα ως περιβάλλον αποτελείται από αμέτρητα σενάρια, αμέτρητα θέματα, αμέτρητα πεδία δράσης, αμέτρητες σκηνές μπορούν να σχηματιστούν εντός της. Οποιοδήποτε θαλάσσιο μέρος. Στη θάλασσα καταργούνται τα μεγέθη, οι διαστάσεις και οι όποιες μετρήσεις. Χάνεσαι σε ένα αφηρημένο σύνολο σημείων, απορροφάσαι εντός του, βαθιά, παύεις να έχεις μια μορφή αδιάρρηκτη, παύεις να αποτελείς μια διακριτή οντότητα με διακριτά χαρακτηριστικά. Η θάλασσα ως έργο του Franz Kline, του Mark Rothko, του Jackson Pollock. Η θάλασσα ως σημείωμα του Antonin Artaud ή ως ποίημα του Gregory Corso. Η θάλασσα ως γλυπτό του Marcel Duchamp. Η θάλασσα ως θεατρικό του Samuel Beckett. Η θάλασσα ως διήγημα του Jorge Luis Borges ή του Raymond Carver.
Στη θάλασσα, όλες αυτές οι σκηνές που μπορούν να ποικιλοτρόπως να κατασκευαστούν και να προβληθούν, δημιουργούν μια αίσθηση αναζήτησης, σαν να υπάρχει μια ιστορία που πρέπει να συμπληρωθεί και από μένα, από αυτό που είμαι πια όταν βρίσκομαι στη θάλασσα και εναρμονίζομαι με αυτό που μου επιβάλλει: την αποκέντρωση της ταυτότητας και του κόσμου μου και την τοποθέτησή της στη διάσταση μιας ακατάπαυστης δημιουργίας. Η θάλασσα ζητά την αποκαθήλωση αυτού που ξέρεις να σχηματίζεις, αυτού που ξέρεις να εννοείς, την αποκαθήλωση της μονοσήμαντης και μονοκατευθυντικής ερμηνείας και να αναζητήσεις (και) άλλα παιχνίδια.
Περισσότερο από κάθε άλλο μέρος, στη θάλασσα υπάρχει η δύναμη του απροσδιόριστου και της ρευστότητας: τίποτα δεν είναι καθορισμένο, τακτοποιημένο και ταυτοποιημένο σε ό,τι αφορά έναν τόπο θάλασσας.[2] Εξού και το μη εύτακτο της μυθοπλασίας της και του λόγου της ευρύτερα. Αυτό προκαλεί μια εξερεύνηση πολλών ειδών και τρόπων, απαιτεί την επινόηση ποικίλων μεθοδολογιών, τόσο πρακτικά όσο και διανοητικά.
Οι επισκέψεις μου λοιπόν σε τόπους της θάλασσας δεν αποτελούν για μένα απλώς εξορμήσεις, φωτοβόλτες αλλά ένα είδος διαλογισμού, μία άσκηση όχι αποτύπωσης ενός ύφους ή/και εξόρυξης αυτού αλλά μία άσκηση διερεύνησης και διεύρυνσης των δικών μου λόγων, της ορατότητάς μου. Οι φωτογραφίες που προκύπτουν δεν είναι παρά αμφίσημα ρευστά στίγματα που διαπλέκονται με τη βιωμένη ανοικτότητα και υβρικότητα στην οποία δραστηριοποιούμαι εκείνη τη δεδομένη χρονική στιγμή, αλλά και αυτή που μεταφέρω και τοποθετώ σε εκείνη τη δεδομένη χρονική στιγμή.
Στη θάλασσα με κάποιο τρόπο αποσύρομαι από τις κυρίαρχες δομές στις οποίες όλοι αναγκαστικά βρισκόμαστε και συμμετέχουμε. Καταφέρνω αυτή την πολυπόθητη διαφυγή, εντοπίζω αυτή τη «γραμμή φυγής» (βλ Deleuze & Guattari, 2017̇ Ντελέζ & Παρνέ, 2022). Αυτό είναι. Φωτογραφίζοντας στη θάλασσα σημαίνει επιτελεστική δημιουργία, πολιτική της εμφάνισης, πολιτική της απόδρασης. Οι τοποθεσίες που βρέθηκα σηματοδοτούν για εμένα καταφύγια, κόσμους μέσα στους κόσμους, νοητές διαβρώσεις της μονοφωνικής, πληκτικής και τοξικής πραγματικότητας. Κάθε φορά, όταν έφτανα σε αυτά τα μέρη, ήταν σαν να αποχωρώ ως έναν βαθμό απ' όσα ξέρω, σαν να ανοίγει μία τρύπα στον γνώριμό μας κόσμο, εντός της οποίας κρυβόταν ένας άλλος κόσμος υπό διαμόρφωση, χωρίς όμως τελικό και σταθερό αποτέλεσμα. Κι όταν έφευγα απ' αυτά, προσπαθούσα να κρατήσω ανοικτό το περίγραμμα της τρύπας, ώστε να μην χαθεί ο άλλος κόσμος, αυτός τον οποίο δεν ήθελα να αποχωριστώ. Πολύ λογικό λοιπόν το γεγονός ότι αντιμετωπίζω αυτά τα μέρη αλλά και τις φωτογραφίες αυτών ως «λείους χώρους» (βλ. Deleuze & Guattari, 2017̇ Ντελέζ & Παρνέ, 2022) εντός των οποίων κατάφερα να κατασκευάσω και να συλλάβω – έστω και ως ψευδαίσθηση – τις δυναμικές του «γίγνεσθαι», το ανεπαίσθητο δηλαδή, το μη διακριτό, το ουδέτερο, το ξένο, το άλλο, το μη αναγνωρίσιμο, να βρεθώ στο εκτός, στο μεταξύ, στο μέσον (βλ. Ντελέζ, 2024).
Στην δική μου ανάγνωση και μετα-εμπειρία – η οποία να σημειώσω εδώ ότι δεν έχει αφετηριακά καμία απολύτως αξία για τον αποδεκτή[3] – εκείνο το οποίο εν τέλει υπάρχει και μένει από αυτές τις φωτογραφίες είναι αυτή η συγκρουσιακή βασιλεία της απόκοσμης μπλανσοϊκής σιωπής (βλ. Blanchot, 2018) στην οποία βρέθηκα, συμμετείχα και εξαντλήθηκα. Αυτό που υπάρχει και μένει από αυτές τις φωτογραφίες θα το περιγράψω ως ένα σύνολο ετερόκλητων λόγων που εγκαλεί τη σκέψη του θεατή σε αποχαύνωση, σε αδράνεια, σε αποδοχή μιας υποβόσκουσας ετερότητας που διασχίζει τον – αναγκαστικά – προσδιορισμένο χώρο που προβάλλεται σε κάθε φωτογραφία δείχνοντας το παραπέρα της ύπαρξής της, το μετά της (κάθε) φωτογραφίας. Με άλλα λόγια, εγκαλείται ο θεατής, προτρέπεται να αναζητήσει το δικό του «τρίτο νόημα» (Barthes, 2019), να αφεθεί σε αυτό, να δεθεί με τη ανεξαρτησία του, να παραδοθεί σε εκείνο το «punctum» (Barthes, 1983), που θα τον κατακερματίσει.
Θα κλείσω συμπυκνώνοντας το πλάνο που έχω για τη θάλασσα. Θέλω να βρεθώ σε ένα μέρος όπου ο κόσμος είναι «άλλος», «αλλού» και «αλλιώς», όπου ο χρόνος έχει πια αποσυντεθεί, δεν ακολουθεί τα σώματά μας, δηλαδή δεν τα εξουσιάζει πλέον, δεν τα επιτηρεί. Θέλω να βρεθώ σε ένα μέρος όπου τα πλήθη έχουν αποσυναρμολογηθεί, έχουν απορρίψει τους κανόνες, έχουν ξεχάσει την ομοιομορφία. Θέλω να βρεθώ σε ένα μέρος όπου οι νόρμες αυτοκτόνησαν, οι ροές των συναισθημάτων και των σκέψεων άλλαξαν, αναδιαρθρώθηκαν και δεν μιλά κανείς για λογαριασμό τους. Θέλω να βρεθώ σε ένα μέρος όπου οι εγγραφές στο κοινωνικό γίγνεσθαι κυριολεκτικά ρευστοποιούνται, μετασχηματίζονται και δρουν «νομαδικά» (βλ. Deleuze & Guattari, 2017̇ Ντελέζ & Παρνέ, 2022).
Προσεγγίζοντας
τη θάλασσα με έναν τέτοιο τρόπο, πετυχαίνω αυτό το ασταθές και διαρκώς δημιουργούμενο
αποτέλεσμα, το οποίο δεν αποτελεί κατάσταση, αλλά συμμετοχή σε μια μυθολογία
της ρήξης που δημιουργείται από τη διαλεκτική του αισθητικού με το κοινωνικό,
το πολιτικό, το πολιτισμικό.
Βιβλιογραφία
Barthes, R. (2005). Απόλαυση, γραφή, ανάγνωση (Α. Κόρκα, Μτφρ., Μ. Βιέν, Επιμ.). Αθήνα: Πλέθρον.
Barthes, R. (2019). Εικόνα, Μουσική, Κείμενο (Γ. Σπανός, Μτφρ., Β. Πατσογιάννης, Επιμ.). Αθήνα: Πλέθρον.
Blanchot, M. (2018). Ο χώρος της λογοτεχνίας (Δ. Δημητριάδης, Μτφρ.). Αθήνα: Πλέθρον.
Deleuze, G. & Guattari, F. (2017). Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια 2. Χίλια Πλατώματα (Β. Πετσογιάννης, Μτφρ.). Αθήνα: Πλέθρον.
Μπαρτ, Ρ. (1983). Ο Φωτεινός Θάλαμος: Σημειώσεις για τη φωτογραφία (Γ. Κρητικός, Μτφρ.). Αθήνα: Κέδρος.
Μπαρτ, Ρ. (2022). Η απόλαυση του κειμένου (Φ. Χατζιδάκη & Γ. Κρητικός, Μτφρ.). Αθήνα: Κέδρος.
Ντελέζ, Ζ. (2024). Κριτικά και κλινικά (Χ. Κολύρη, Μτφρ., Γ. Ρήγας, Επιμ.). Αθήνα: Κέδρος.
Ντελέζ, Ζ. & Παρνέ, Κ. (2022). Διάλογοι (Κ. Β. Μπούντας, Μτφρ., Δ. Τουλάτου, Επιμ.). Αθήνα: Εκκρεμές.
Σίνφηλντ, Α. (2019). Διαβάζοντας την αμφισβήτηση. Στο K. M. Newton (επιμ.), Η λογοτεχνική θεωρία του εικοστού αιώνα: Ανθολόγιο κειμένων (Α. Κατσικερός & Κ. Σπαθαράκης, Μτφρ.) (σσ. 430-438). Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης.
Φις, Σ. (2019α). Ερμηνεύοντας το Variorum. Στο K. M. Newton (επιμ.), Η λογοτεχνική θεωρία του εικοστού αιώνα: Ανθολόγιο κειμένων (Α. Κατσικερός & Κ. Σπαθαράκης, Μτφρ.) (σσ. 357-366). Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης.
Φις, Σ.
(2019β). Συνέπειες. Στο K. M. Newton (επιμ.), Η λογοτεχνική θεωρία του εικοστού αιώνα: Ανθολόγιο κειμένων (Α.
Κατσικερός & Κ. Σπαθαράκης, Μτφρ.) (σσ. 451-460). Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές
εκδόσεις Κρήτης.
[1] Βλ.
ενδεικτικά τις ακόλουθες σειρές:
[2] Κάτι που να πούμε ότι στην
πραγματικότητα δεν ισχύει από την στιγμή που η θάλασσα είναι εξίσου με κάθε
άλλο χώρο μετρημένη, οριοθετημένη και κατοικήσιμη. Ωστόσο, αν και έτσι είναι με
τη θάλασσα, βρισκόμενος κανείς σε αυτή δεν παύει να ρέπει πιο έντονα, πιο
αυθόρμητα, πιο «λογικά» από ότι σε άλλα μέρη στη σκέψη της ανοικτότητας και της
ρευστότητας. Δηλαδή το μη καθορισμένο και το μη τακτοποιημένο προβάλλουν στο
φόντο της θάλασσας, ενυπάρχουν στις ραβδώσεις και τις χωροθετήσεις της πιο πολύ
και πιο έντονα από ότι συμβαίνει με άλλα μέρη (βλ Deleuze & Guattari,
2017).
[3] Δεν είναι εδώ ο χώρος να αναλυθεί
αυτό το θεωρητικό ζήτημα. Γι' αυτό, βλ. μια σειρά δοκιμίων μου στο παρόν
ιστολόγιο, αλλά και την ακόλουθη σχετική βιβλιογραφία: Barthes (2019), Σίνφηλντ
(2019), Φις (2019α, 2019β), Barthes (2005), Μπαρτ (2022).
.png)