Σκέψεις για την πεζή ποίηση
του Μιχάλη Κατσιγιάννη
Mark Rothko, Untitled (1952)
Το ερώτημα «Ποιος αποφασίζει για τη «φύση», την κατάσταση και τη λειτουργία των πραγμάτων;» φαίνεται να είναι το πιο κεντρικό ερώτημά που προσπαθεί διαχρονικά να απαντήσει η πεζή ποίηση. Η τελευταία, όπως και κάθε πειραματική λογική και πρακτική, δεν είναι μία εύκολη υπόθεση, κυρίως επειδή αποδομεί πράγματα και έννοιες που θεωρούνται απολύτως φυσικές και ως τέτοιες είναι αποδέκτες και χρησιμοποιούμενες. Ωστόσο, όπως θα δείξω στη συνέχεια, έχω την άποψη ότι το εργαλείο της πεζής ποίησης μπορεί να αποβεί ιδιαίτερα καρποφόρο και επαναστατικό τόσο στο επίπεδο της μελετητικής ασχολίας όσο και στο επίπεδο της λογοτεχνικής δημιουργίας.
Λιγότερο ή περισσότερο, η ποίηση, σε αντίθεση με την πεζογραφία, χαρακτηρίζεται από έναν βαθμό αφαίρεσης, από αοριστία, από επανάληψη, από έναν διφορούμενο λόγο. Στην ποίηση δεν υπάρχει η εφαρμογή της έννοιας του συγκεκριμένου, απουσιάζει ορατά και αυτό που υπάρχει στη θέση του συγκεκριμένου είναι μόνο μια αίσθηση, μια αύρα αυτού, μια περιρρέουσα ατμόσφαιρα που το μεταφέρει και το εκφέρει χωρίς όμως ποτέ να το προσδιορίζει. Αυτά είναι θα λέγαμε τα βασικά χαρακτηριστικά που διαφοροποιούν τον ποιητικό από τον πεζό λόγο.[1]
Ωστόσο, παρά το γεγονός της διακριτότητας αυτών των δύο πόλων μέσω των οποίων πραγματώνεται η λογοτεχνική γραφή, είναι ξεκάθαρο ότι δεν πρόκειται για μια σταθερή και αμετάβλητη κατάσταση. Υπάρχουν αρκετά είδη αλλά και τρόποι γραφής (που συνεχώς ανανεώνονται, εξελίσσονται και διευρύνονται) που συστήνονται πειραματικά και λειτουργούν ως υβρίδια στην κατασκευή του λογοτεχνικού λόγου, αποσκοπώντας με τη θεωρία και την πράξη τους να απορρυθμίσουν και να αποδιοργανώσουν την αντίληψη αλλά και τη συζήτηση γύρω από την υποτιθέμενη φύση των λογοτεχνικών ειδών και τρόπων.
Κάποια από αυτά τα υβρίδια είναι η πεζή ποίηση και το μικρο-διήγημα για παράδειγμα (δύο είδη που είναι παραπάνω από συγγενή και τα όρια των οποίων είναι πραγματικά δυσδιάκριτα). Εδώ όμως ο λόγος είναι για την πεζή ποίηση.[2]
Προκαταρκτικά θα πω, με την βοήθεια του Ντελέζ (βλ. Deleuze & Guattari, 2017̇ Ντελέζ & Παρνέ, 2022), ότι η πεζή ποίηση είναι κάτι παραπάνω από καλλιτεχνική πρακτική. Πρέπει να τη συλλάβουμε ως κουλτούρα. Η πεζή ποίηση δεν συμβιβάζεται με την «δενδροειδή» κουλτούρα της λογοτεχνικής σφαίρας, τις «δυαδικές μηχανές» που επιβάλλουν πρότυπα και τρόπους ύπαρξης, δεν μπορεί να ζήσει στον «ραβδωτό χώρο» που δημιουργούν και να υποφέρει την εξουσιαστική του ορμή. Αντίθετα, προσπαθεί, θα λέγαμε, να «ριζωματικοποιήσει» τις νοοτροπίες και να «λειάνει» τον άκαμπτο χώρο στον οποίο υπάρχει. Η πεζή ποίηση στέκεται διαρκώς στο «μέσον», δεν συγκλίνει σε κανέναν από τους δύο πόλους του δίπολου, είναι ουδέτερη, αχαρακτήριστη, μη διακριτή: είναι μια υβριδική διαλεκτική.
Η πεζή ποίηση, για ορισμένους ίσως παραδόξως, δεν είναι ένας λογοτεχνικός πειραματισμός που συνίσταται κυρίως στη μορφή, αφού το στοιχείο της πεζογραφίας υπεισέρχεται βαθιά στο περιεχόμενο του ποιήματος. Τα πιο βασικά χαρακτηριστικά του ποιητικού λόγου, όπως αυτά περιγράφηκαν παραπάνω, εξακολουθούν να είναι τα κυρίαρχα. Ωστόσο, η ουσιαστική προσθήκη του στοιχείου της πεζογραφίας δίνει έναν όχι άλλο τόνο αλλά μια άλλη διάσταση εντός της υπάρχουσας κεντρικής διάστασης του ποιητικού λόγου. Δεν είναι ότι υιοθετείται από μέρους της ποίησης η ψυχή της πεζογραφίας, για να το θέσω έτσι, αλλά ότι αυτή αντανακλάται με κάποιον τρόπο στον ποιητικό λόγο.
Η Karen McCarthy Woolf ξεκλειδώνει σε μεγάλο βαθμό το μυστήριο, θέτοντας το ζήτημα με έναν πολύ σαφή και εύληπτο τρόπο παρομοιάζοντας την πεζή ποίηση με μια διαδρομή με το ταξί. Γραφεί χαρακτηριστικά: «ταξιδεύεις με ταξί από το σημείο Α στο σημείο Β· το πεζό ποίημα διαδραματίζεται σε αυτόν τον αιωρούμενο χώρο ανάμεσα σε δύο προορισμούς» (McCarthy Woolf, χ.η.)
Το στοιχείο της πεζογραφίας θολώνει και παραμορφώνει το στίγμα του ποιήματος σε συνολικό βαθμό, μετασχηματίζοντας το από όνειρο σε ονειρικό σημείωμα, σε ένα περισσότερο οργανωμένο (από τη συμβατική ποίηση, ελεύθερη και μη) –προφορικού πάντα στυλ – παραλήρημα.[3] Η πεζή ποίηση μπορεί να ιδωθεί σαν ένα είδος όχι μόνο αισθητικής καταγραφής, αλλά και αισθητικής συνομιλίας. Αποκτά δηλαδή μια άνεση σε ό,τι αφορά την αναπαράσταση αλλά και τη διαχείριση του λόγου, διευρύνει τους τρόπους για να το επιτύχει και δρα υπό την οπτική μιας ελευθεριακής αναζήτησης ως προς αυτό.
Εδώ είναι νομίζω και το πιο σημαντικό: η πεζή ποίηση ενώ διατηρεί (ακόμη και στο ακέραιο) την αναγκαστική και αναγκαία πυκνότητα και τον μινιμαλισμό του ποιητικού λόγου ταυτόχρονα δημιουργεί μια περιβαλλοντοποίηση αυτού, τον απομακρύνει, μέχρι ενός σημείου, από την άκαμπτη δομή του μονόλογου (που χαρακτηρίζει τη συμβατική ποίηση), τον επαναφέρει στο επίγειο και στο συνομιλιακό και τον μεταφέρει σε ένα επίπεδο που προσιδιάζει στη διαλογική (όχι απαραίτητα αφηγηματική) διάσταση που χαρακτηρίζει την πεζογραφία. Με άλλα λόγια, η πεζή ποίηση, ερωτοτροπώντας με την πεζογραφία (ένας έρωτας που για αρκετούς είναι απαγορευμένος), αποφασματικοποιεί σε κάποιο βαθμό την ποιητική λειτουργία και τη μετενσαρκώνει σε ένα δημόσια εκτεθειμένο και ευάλωτο πληθυντικό σώμα.
Η πεζή ποίηση λοιπόν επιδιώκει τη σύσταση και την αναπαράσταση του λόγου της, μέσω μιας πιο εξωστρεφούς κοινωνικότητας απ' ότι συμβαίνει με τη συμβατική ποιητική γραφή και επιχειρεί να ορατοποιήσει τον διάλογο που θέλει να διεξάγει, χωρίς ωστόσο να απο-ποιητικοποιείται για χάρη του βάθους της αναλυτικότητας της πεζογραφίας και χωρίς να υιοθετεί και την αντίστοιχη μεταχείριση στις λέξεις. Αυτό άλλωστε δεν θα αποτελούσε παρά μια φοβική, ενοχική και άστοχη πεζογραφία. Μένω σε αυτό.
Είναι μεγάλης σημασίας ο τρόπος αντιμετώπισης από μέρους της πεζής ποίησης του στοιχείου της πεζογραφίας. Σίγουρα, η πεζή ποίηση συντάσσεται με άλλη λογική και ακολουθεί άλλα σχήματα και κατευθύνσεις από την συμβατική ποίηση. Ωστόσο, αυτό δεν σημαίνει ότι η πεζή ποίηση, λόγω της «πεζότητάς» της απομακρύνεται από την ποιητικότητα και πρέπει γι' αυτό να θεωρηθεί ότι είναι μια άτολμη ή/και καμουφλαρισμένη πεζογραφία. Το στοιχείο της πεζογραφίας δεν εισάγεται αυτούσιο και απαράλλαχτο στην πεζή ποίηση και γι' αυτόν τον λόγο απαιτείται διαφορετική προσέγγιση και χρήση από τον ποιητή της πεζής ποίησης.
Οπτικά, το πεζό ποίημα σίγουρα μοιάζει με ένα πεζό κείμενο. Όμως, στην πραγματικότητα δεν πρόκειται περί αυτού. Εξάλλου, όπως ειπώθηκε και παραπάνω, η πεζή ποίηση βρίσκεται αιωρούμενη μεταξύ των δύο πόλων: δεν είναι ούτε ποίηση (με τη συμβατική έννοια) ούτε πεζογραφία (με τη συμβατική έννοια). Τι είναι; Είναι πεζή ποίηση, ένα αυτόνομο και ανεξάρτητο υβρίδιο λόγου που ενεργεί στην ανοικτότητα και την πολλαπλότητα.
Με άλλα λόγια, η πεζή ποίηση είναι εκείνος ο ποιητικός τρόπος που προσπαθεί να συσταθεί, να οργανωθεί και να εκφραστεί συμπεριληπτικά, ενοποιώντας στοιχεία που φαινομενικά είναι διαμετρικά αντίθετα, στοχεύοντας στην απομάκρυνση από έναν περιχαρακωμένο τρόπο δημιουργίας.
Η πεζή ποίηση, εμφανώς πιο κοινωνική και λιγότερο κλειστή από τη συμβατική ποίηση, καταλαβαίνουμε ότι λειτουργεί με έναν υβριδικό διπλό τρόπο εκφοράς λόγου, που στέκεται μεταξύ της διαλογικότητας και της κατάργησής της. Η πεζή ποίηση προσφέρει μια ανανέωση στην ποιητική τέχνη που δεν παύει (ίσα-ίσα) τα δομικά της στοιχεία, αλλά τα δυναμιτίζει: η αοριστία, ο κατακερματισμός και η αποσπασματικότητα (στοιχεία που συγκροτούν τον ποιητικό λόγο) του ποιητικού λόγου συμβαδίζουν με ορισμένες ποιότητες της πεζογραφίας και εμπλουτίζονται από τη γενικότερη «φύση» της τελευταίας, αποκτώντας έτσι μια μορφολογική και περιεχομενική ποικιλία και ανοικτότητα που προσδίδουν στο σύνολο του ποιητικού λόγου μια αισθητική, θα λέγαμε, ποιητικής πλαδαρότητας.
Στην πεζή ποίηση λοιπόν, η τάση και η ορμή για διαλογικότητα και κοινωνικότητα διαδραματίζουν πολύ κρίσιμο ρόλο. Ανεξάρτητα από το γεγονός του τρόπου που αυτές επιτελούνται, εκείνο που φαίνεται κυρίως να μετρά στην πεζή ποίηση είναι, σε αντίθεση με τη συμβατική ποίηση, η πρόθεση και η αίσθηση του ποιητή ότι ο εκφερόμενος λόγος δεν είναι κεκαλυμμένα ιδιωτικός και πλασματικά δημόσιος, δηλαδή δημόσιος μόνο ή κυρίως υπό την έννοια ότι είναι δημοσιευμένος, αλλά πραγματικά δημόσιος. Ο ποιητής αυτής της ποίησης δεν δρα απλώς μέσα στον κόσμο σαν εκφωνητής ή κρυφός παρατηρητής, αλλά επιχειρεί να δώσει ορατότητα στη δράση του εντός του κόσμου, προσπαθεί να είναι αποκομμένος από αυτόν όντας δίπλα στους ανθρώπους και τα πράγματα, όντας εντός της ροής του κόσμου.
Με άλλα λόγια, ο ποιητικός λόγος, όπως κι αν κατασκευαστεί, είτε είναι «νοθευμένος» είτε «όχι», από την στιγμή που είναι και δρα ως τέτοιος θα βρίσκεται πάντοτε στο πεδίο του αόρατου, στο καθεστώς του μη συγκεκριμένου. Η πεζή ποίηση δεν το αποδομεί αυτό, δεν είναι αυτός ο σκοπός της. Αυτό που κάνει είναι ότι αναγκάζει το μη συγκεκριμένο να εμφανιστεί. Ως τέτοιο μεν, αλλά να εμφανιστεί.
Θα μπορούσε να συνοψίσει κανείς όλα τα παραπάνω με δυο κεντρικά σημεία. Η πεζή ποίηση λειτουργεί, πρώτον, σαν να γνωρίζει ότι έχει πραγματικούς, σωματικούς αποδέκτες, τους οποίους δεν αντιλαμβάνεται απλώς ή κυρίως ως βοηθητικούς παράγοντες για το «σκηνικό» της ή ως χειροκροτητές, αλλά επιδιώκει να βρεθεί και να επικοινωνήσει μαζί τους «πρόσωπο με πρόσωπο», και, δεύτερον, η πεζή ποίηση λειτουργεί σαν να επιθυμεί τη μετάδοση του συνόλου της πέρα από τον βαθμό του υπονοούμενου και του περικειμένου, χωρίς ωστόσο να αφίσταται αυτής της «φυσικής» της θέσης. Με άλλα λόγια, ο ποιητής της πεζής ποίησης θέλει τον αναγνώστη όχι τόσο με τον ρόλο του μάρτυρα, αλλά με αυτόν του συμμέτοχου. Γι' αυτούς ακριβώς τους λόγους η πεζή ποίηση αποτέλεσε και εξακολουθεί να αποτελεί έναν πειραματισμό άξιο προσοχής και μελέτης, που όμως προκαλεί έριδες και συγκρούσεις (πολλές φορές άκαρπες). Αλλά μάλλον αυτό είναι και το ζητούμενο.
Καταληκτικά, τόσο σε επίπεδο πρόθεσης όσο και σε επίπεδο πραγμάτωσης, η πεζή ποίηση στέκεται ανάμεσα στην ποίηση και την πεζογραφία, δανείζεται προοπτικές και εργαλεία και από τους δύο πόλους και το αποτέλεσμά της δεν είναι παρά μια μίξη των δύο, ένα υβρίδιο, άτακτο, ακατάτακτο και απεριόριστο που προσφέρει εναλλακτικούς τρόπους λογοτεχνικής δημιουργίας, έκφρασης και συνομιλίας.
Τέλος, να
αναφέρω αυτό που, κατά την γνώμη μου, είναι το πιο σημαντικό απ' όλα και που με
αυτό ξεκίνησα το κείμενό μου. Η πεζή ποίηση, όπως και κάθε λογοτεχνικός πειραματισμός,
οφείλει να ιδωθεί ως μια βαθιά αναζωογονητική και συγκρουσιακή λογοτεχνική
αντίληψη, συμπεριφορά, πρόθεση και πρακτική που δεν περιορίζεται μόνο σε έναν
επαναστατικό φορμαλισμό, αλλά ριζοσπαστικοποιεί τον λογοτεχνικό χώρο και την
τέχνη της γραφής, αμφισβητεί τις νόρμες, υπονομεύει τους κανόνες και συμβάλει
στην σκληρή μάχη διαρκείας για την ανάδειξη του μοναδικού ρεαλιστικού καθεστώτος
πάνω και εντός του οποίου συμβαίνει οτιδήποτε συμβαίνει (τόσο εντός όσο και
εκτός λογοτεχνίας): της κοινωνικής κατασκευής, της ιδεολογικο-πολιτικής δράσης,
της φυσικοποίησης και της αποφυσικοποίησης.[4]
Βιβλιογραφία
Deleuze, G. & Guattari, F. (2017). Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια 2. Χίλια Πλατώματα (Β. Πετσογιάννης, Μτφρ.). Αθήνα: Πλέθρον.
Glatch, S. (2025). What is a Prose Poem? Understanding Prose Poetry. Writers.com. Ανακτήθηκε 27 Φεβρουαρίου 2026, από: https://writers.com/prose-poetry-definition
Hetherington, P. & Atherton, C. (2020). What Sets Prose Poetry Apart from the Lyric?. Literary Hub. Ανακτήθηκε 27 Φεβρουαρίου 2026, από: https://lithub.com/what-sets-prose-poetry-apart-from-the-lyric/
Κατσιγιάννης Μ. (2025). Περί του μηχανισμού της πεζογραφίας. τοβιβλίο.net. Ανακτήθηκε 27 Φεβρουαρίου 2026, από: https://tovivlio.net/%cf%80%ce%b5%cf%81%ce%af-%cf%84%ce%bf%cf%85-%ce%bc%ce%b7%cf%87%ce%b1%ce%bd%ce%b9%cf%83%ce%bc%ce%bf%cf%8d-%cf%84%ce%b7%cf%82-%cf%80%ce%b5%ce%b6%ce%bf%ce%b3%cf%81%ce%b1%cf%86%ce%af%ce%b1%cf%82/
Lehman, D. (2003). The Prose Poem: An Alternative to Verse. The American Poetry Review, 32(2), 45–49. http://www.jstor.org/stable/20682182
McCarthy Woolf, Κ. (χ.η.). Poetry: What is a prose poem?. Mslexia. Ανακτήθηκε 27 Φεβρουαρίου 2026, από: https://mslexia.co.uk/magazine/blog/poetry-prose-poem/
Ντελέζ, Ζ. & Παρνέ, Κ. (2022). Διάλογοι (Κ. Β. Μπούντας, Μτφρ., Δ. Τουλάτου, Επιμ.). Αθήνα: Εκκρεμές.
Σχοινά, Κ. Δ. (2012). Ο Ναπολέων Λαπαθιώτης στην ουδέτερη ζώνη του πεζού ποιήματος. Poeticanet. Ανακτήθηκε 27 Φεβρουαρίου 2026, από: https://www.poeticanet.gr/poiitiki-antithesewn-a-16.html?category_id=98
Todorov,
Τ. (χ.η.). Η ποίηση χωρίς το στίχο (Β. Καπλάνη, Μτφρ.). Ήχοι απόηχοι. Ανακτήθηκε 27 Φεβρουαρίου 2026, από: https://ehoiapoehoi.blogspot.com/p/v-d-r-v.html
[1] Περισσότερα γι’ αυτό βλ.:
Κατσιγιάννης, 2025.
[2] Για άλλες αναλύσεις επί του θέματος βλ.: Lehman, 2003· Σχοινά, 2012· Hetherington & Atherton, 2020· Glatch, 2025· McCarthy Woolf, χ.η.̇ Todorov, χ.η.
[3] Να ειπωθεί ότι κάθε φορά που το
παρόν κείμενο αναφέρεται στην αντίθεση μεταξύ πεζής και μη ποίησης (δηλαδή
συμβατικών, καθιερωμένων μορφών) δεν πρέπει να θεωρηθεί ότι πρόκειται για
σταθερές της ποιητικής διάστασης, αλλά απλώς επιχειρείται η σκιαγράφηση των
γενικότερων διαφορών που παρουσιάζονται.
[4] Περισσότερα γι’ αυτό, βλ. τη
σχετική βιβλιογραφία (Peter L. Berger & Thomas Luckmann, Michel Foucault,
Judith Butler κ.λπ.).