Σημειώσεις για τον Χόρχε Λουίς Μπόρχες

Σημειώσεις για τον Χόρχε Λουίς Μπόρχες

 

του Μιχάλη Κατσιγιάννη

Bertrand Daullé, Jorge Luis Borges

 

Ισχύει για κάθε είδος και μορφή τέχνης, ισχύει επομένως και για τη λογοτεχνία: καλή γραφή είναι η γραφή εκείνη που δεν ακολουθεί τις μορφές ζωής που έχουν ήδη παραχθεί και δεν συμβιβάζεται μαζί τους προσπαθώντας απλώς να τις διαχειριστεί, αλλά εκείνη που αγαπά και αναλαμβάνει πολλά ρίσκα. Δηλαδή; Καλή γραφή είναι η γραφή που παράγει καινούργιες μορφές ζωής, που στέκεται πάντοτε στο όριο της συνείδησης, που πασχίζει για την υβδριδικότητα, που αναζητά και προωθεί την ετερότητα, που διασχίζει τις ροές της ζωής βρισκόμενη εντός τους. Αυτή είναι αναμφίβολα η καλή λογοτεχνία και νομίζω ότι ένα πολύ αντιπροσωπευτικό της παράδειγμα είναι, μεταξύ άλλων, ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες.

Διηγηματογράφος, ποιητής, δοκιμιογράφος, ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες αποτέλεσε και συνεχίζει να αποτελεί μια δίχως τέλος πηγή άντλησης έμπνευσης και δημιουργικότητας για πολλούς ανθρώπους. Με το έργο του άφησε το δικό του ξεχωριστό αποτύπωμα στην παγκόσμια λογοτεχνία και, κατά την γνώμη μου, την έστρεψε προς άλλες, καινούργιες κατευθύνσεις και της έδωσε ξεχωριστές προοπτικές που ανέτρεψαν πολλά πράγματα.

Η λογοτεχνία του Μπόρχες βρίσκεται καθαρά σε μια φιλοσοφική διάσταση, ο λόγος της γραφής του δεν περιορίζεται μονάχα στο αισθητικά ευρηματικό, αλλά συνομιλεί βαθιά και ανοικτά θα έλεγε κανείς με ποικίλα κοσμοθεωρητικά ζητήματα, πολλές φορές μάλιστα και μέσα από την οδό μιας πλήρους ορατότητας. Αυτή η λογοτεχνικο-φιλοσοφική του διάθεση, οπτική και πρακτική αναβαθμίζει τα κείμενά του, ενδυναμώνει την ήδη υπάρχουσα σε αυτά φαντασία, αλλά και την εκτρέπει προς την ενσωμάτωση υψηλότερων ποιοτήτων και μετατρέπει την λογοτεχνική δημιουργία σε κάτι πολύ σημαντικότερο από αυτό που διαχρονικά οι περισσότεροι υποπτεύονται ότι είναι. 

Τι είναι ο Μπόρχες; Απαντώ με το τι πιστεύω ότι κάνει:

 

τι έκανε ακριβώς ο Χόρχε Λουίς Μπόρχες ως συγγραφέας; Τι προσπάθησε; Ο Μπόρχες, με το πολυσχιδές του λογοτεχνικό – και μη – έργο, δίδαξε ασφάλεια ή μάλλον το γεγονός ότι η γραφή είναι ασφάλεια, παρέχει ασφάλεια και χαρίζει ασφάλεια. Όμως, τι θα πει αυτό; Εδώ, η ασφάλεια έχει την έννοια της σαγήνης, της γαλήνης που ο/η αναγνώστης/στρια δέχεται ποικιλοτρόπως μέσα από τη γραφή και απομακρύνεται από το βιωμένο, το άλλοτε πραγματικό και ρεαλιστικό, και αφήνεται στις δυνάμεις της φαντασίας και της ονειροπόλησης μέχρι που χάνεται στα βάθη της πλήρους ακινησίας, της μεγάλης σιωπής, και εκεί κρύβεται η σπουδαιότερη ενεργητικότητα (Κατσιγιάννης, 2025).[1]

Η γραφή του Μπόρχες, μεταμοντέρνα πριν τον μεταμοντερνισμό, αποτελεί ένα τυπικό παράδειγμα λογοτεχνικής φιγούρας και έκφρασης που χαρακτηρίζεται από το πειραματικό, υβδρικό και ενδεχομενικό στοιχείο. Το έργο του μπορεί να ιδωθεί σαν μια πολύχρωμη μάζα με ειδικές, έκτακτες αισθητηριακές ικανότητες, σαν μια αύρα που μεταγράφει το βιωμένο και το ονειρικό, σαν ένας αέναος λαβύρινθος εντός του οποίου δεν κρύβεται καμουφλαρισμένη κάποια ειδική ουσία ικανή να ερμηνεύσει τα πράγματα και τη δράση ούτε βέβαια μπερδεύεται ο κόσμος (ως μορφή και περιεχόμενο), αλλά μετασχηματίζεται η θεωρούμενη ως στιβαρή και αντικειμενική πραγματικότητά του.

Στα κείμενα του Μπόρχες διαβρώνεται ο μηχανισμός της λογικής ικανότητας ως παντοδύναμο και αξιόπιστο εργαλείο πρόσληψης του κόσμου και ως μέσο ανταπόκρισης σε αυτόν. Χρειάζεται μια προσοχή σε αυτό το σημείο: δεν υπάρχει αντικατάσταση μεθοδολογικών εργαλείων, αλλά επανανοηματοδότηση και επανακατασκευή των υπάρχοντων. Η γραφή του Μπόρχες θολώνει τα όρια (που προσπαθεί η ορθολογική, θετικιστική νοοτροπία στην πραγματικότητα να συντηρήσει και να τονώσει), μεταξύ του μαγικού και του υπαρκτού, του αφηρημένου και του συγκεκριμένου, του κανονικού και εδραιωμένου και του εναλλακτικού και ενδεχομενικου. Το θεμέλιο της λογοτεχνίας του: η γραφή του Μπόρχες είναι αντιουσιοκρατική, ανατρέπει το μοναδικό, το καθολικό, το οικουμενικό.

Στον Μπόρχες υπάρχει μια μηχανή (ή είναι ο ίδιος μια μηχανή) που ονειροποιεί τον κόσμο και τον θέτει εκτός ορίων τόσο ως προς το πεδίο της σκέψης όσο και ως προς το πεδίο της δράσης. Αυτή είναι η βάση του έργου του, ο καμβάς πάνω στον οποίο ξεκινά να δημιουργεί. Τι θα πει αυτό; Η αποδόμηση των εγκλωβιστικών και εξουσιαστικών δίπολων, ψεύτικο και αληθινό, σωστό και λάθος, λογικό και παράλογο, εφικτό και αδύνατο, άπειρο και συγκεκριμένο και άλλα πολλά, δίνει στον συγγραφέα τη δυνατότητα να επανανοηματοδοτεί τον τρόπο της διαλεκτικής του με τον κόσμο ως σύνολο. Το δυνητικό κυριαρχεί, η απειρότητα εκλαμβάνεται ως θετική και αναπόφευκτη, η μορφή ζωής που κατασκευάζεται από τον συγγραφέα λειτουργεί πάντοτε στο μέσον των δρόμων, στα σύνορα των λόγων, και οι τρόποι συσχέτισής της με τις υβριδικές συνθήκες πάνω και μέσα στις οποίες δρα την καθιστούν απρόσωπη, μη ανιχνεύσιμη και μη ελέγξιμη. 

Marcelo Neira, Borges (2014)

Στα κείμενα του Μπόρχες τα λογοτεχνικά υποκείμενα, οι κάτοικοι της γραφής του είναι μεταιχμιακοί, συνδεδεμένοι με ένα «έξω» που όλο πλάθεται χωρίς να ολοκληρώνεται και χωρίς να πρέπει να ολοκληρωθεί. Υπό αυτή την έννοια, κάποιες φορές οι χαρακτήρες του Μπόρχες απουσιάζουν ακόμη κι αν δηλώνουν εμφατικά παρόντες. Αλληλεπιδρούν ούτως ή άλλως με την αλλότητα, απλώς κάποιες φορές κλείνονται στον χώρο της και ενεργούν χωρίς να καταφέρνουν να διακριθούν εκτός της. Άλλωστε, ας μην ξεχνάμε ότι η υποκειμενοποίηση της αλλότητας αποτελεί κυρίαρχο χαρακτηριστικό της τεχνοτροπίας του συγγραφέα.

Πρόκειται για μια ριζοσπαστική επανανοηματοδότηση του ανολοκλήρωτου. Ιδού ο ιδιαίτερος ρεαλισμός του Μπόρχες: ο κόσμος στο όριο της γέννησης και της καταστροφής, ο κόσμος ως συνεχόμενη ροή, η δύναμη της φαντασίας που είναι, μένει ως τέτοια και δεν χάνεται μόνο εφόσον μεταβάλλεται συνεχώς. Σε αυτόν τον τύπο κόσμου που κατασκευάζει ο Μπόρχες, τα πλάσματά του βρίσκονται σε μια φαινομενική αδράνεια (αυτή του Μπέκετ), στερούνται συνήθως την έκπληξη ή μάλλον την προσλαμβάνουν ως προϋπάρχουσα στα γεγονότα με κάποιον τρόπο και αναμειγνύονται διαρκώς με τα ερεθίσματα, όποια κι αν μπορούν να είναι αυτά.

Επίσης, στα κείμενα του συγγραφέα η δράση δεν επαφίεται αποκλειστικά στα πρόσωπα και τις ενέργειές τους, δηλαδή η όποια δράση δεν είναι αποκλειστικά έργο της κατονομασίας. Κρίσιμος βαθμός συμμετοχής αποδίδεται και στον (με την ευρύτερη έννοια) χωροχρόνο εντός του οποίου συντελείται το σύνολο των δράσεων των υποκειμένων και των πραγμάτων. Αυτό, η επιτελεστικοποίηση δηλαδή του αφηγηματικού πλαισίου, η διαχείρισή του όχι μόνο ως σκηνικού, αλλά και ως συγκροτητικού στοιχείου των συμβάντων της γραφής, είναι ένα πολύ σημαντικό λογοτεχνικό τέχνασμα του Μπόρχες.

Ο χωροχρόνος λειτουργεί ως μια προσωποποίηση της αίσθησης της απειρότητας, της αιωνιότητας που διατρέχει ολόκληρο το έργο του συγγραφέα. Δεν είναι δηλαδή ότι απλώς συμβάλει στην ενεργητική κινητοποίηση του αφηγηματικού πλαισίου, αλλά ζωντανεύει το ίδιο το υπόβαθρο του αφηγηματικού πλαισίου, δραστικοποιεί το πρώτο επίπεδο θα λέγαμε πάνω στο οποίο συμβαίνουν τα φανερά λογοτεχνικά τεκταινόμενα. Με άλλα λόγια, ο χωροχρόνος στον Μπόρχες αποτελεί ο ίδιος από μόνος του μια δράση, τη θεμελιώδη δράση που υποδέχεται τις άλλες δράσεις, αυτές των προσώπων και των πραγμάτων και, υπό αυτή την έννοια, ίσως να έχει και τη μεγαλύτερη αξία.

Κλείνοντας, θα ήθελα να αναφέρω κάτι που μάλλον είναι προφανές. Το λογοτεχνικό έργο του Χόρχε Λουίς Μπόρχες δεν σκιαγραφεί τον κόσμο που γνωρίζουμε και συμμετέχουμε, δεν προσφέρει στον αναγνώστη, στον κριτικό και στον ομότεχνο κανένα είδος χάρτη, καμία μεθοδολογία σύνδεσης της γραφής με την κοινή, βιωμένη μας ζωή. Υπό αυτή την έννοια, η λογοτεχνία του Μπόρχες δεν είναι περιγραφική, αναπαραστατική, αλλά αποδομητική ή, για να το θέσω καλύτερα, διότι κάτι τέτοιο δεν δύναται να συμβαίνει, αναπαριστά τη ρευστότητα που ενυπάρχει σε κάθε αποδομητική πρακτική.

Jorge Luis Borges, self portrait

Τέλος, διαβάζοντας τον Μπόρχες, οποιοδήποτε λογοτεχνικό του κείμενο, αποκτάς σταδιακά μια αίσθηση αδυναμίας και απώλειας σχετικά με τη θέση και τη συμμετοχή σου στο γίγνεσθαι του εξω-λογοτεχνικού κόσμου και εισχωρείς στο πειραματικό παιχνίδι της γραφής. Αυτή η κατάσταση είναι έντονη ειδικά αν κάποιος διαβάζει Μπόρχες για αρκετή ώρα συνεχόμενα. Σπάνια ένας συγγραφέας μπορεί να φτάσει τον αναγνώστη σε τέτοια επίπεδα (συν)ύπαρξης, σπάνια ένας συγγραφέας μπορεί να γίνει απειλητικός για τον αναγνώστη. Και οι ρόλοι αυτοί όμως δεν έχουν και τόση αξία στο διάτρητο σύμπαν του Μπόρχες. Τι εννοώ; Η λογοτεχνία του Μπόρχες, μια λογοτεχνία θαρρείς ακυβέρνητη, ρευστή και αφηρημένη, προκαλεί τον κατακερματισμό των ιδιοτήτων, εσω- και εξω-λογοτεχνικών. Από ένα σημείο, για να το θέσουμε απλοϊκά, της ανάγνωσης κι έπειτα, αναγνώστης και συγγραφέας ενοποιούνται σε ένα σώμα και αποτελούν μαζί τον ριψοκίνδυνο εξερευνητή, αλλά και πιο σημαντικό τον επαναδημιουργό του κόσμου. Και ναι, αυτό είναι κάτι που έχει επιπτώσεις.

 

* Αναζητήστε κι άλλα κείμενά μου για τον συγγραφέα στο παρόν ιστολόγιο.

---

[1] Βλ.: Κατσιγιάννης, M. (2025). Χόρχε Λουίς Μπόρχες: ένας λόγος για τη λογοτεχνία εκ των έσω. Βακχικόν. Ανακτήθηκε 14 Φεβρουαρίου 2026, από: https://michaliskatsigiannis.blogspot.com/2025/11/blog-post_39.html