Για τα «Ποιήματα» (Ηριδανός, 2007),
του Τζακ Κέρουακ[1]
του Μιχάλη Κατσιγιάννη
Τζακ Κέρουακ, ο μεγάλος beat γραφιάς. Τζακ Κέρουακ, ο ιδιότυπος οραματιστής. Τζακ Κέρουακ, ο ανυπέρβλητος ποιητής. Τζακ Κέρουακ, ο τζαζ λογοτέχνης. Τζακ Κέρουακ, ο ανθολόγος της ζωής (μας). Τζακ Κέρουακ, ο εθνογράφος. Τζακ Κέρουακ, ο ανατρεπτικός, ο συγκρουσιακός. Τζακ Κέρουακ, ο ριζοσπάστης. Θα μπορούσα να συνεχίσω αυτόν τον κατάλογο των χαρακτηρισμών, ο οποίος είναι σίγουρα πολύ μακρύς γιατί μιλάμε για τον Κέρουακ. Και τι μ' αυτό; Απαντώ – αυτό που μάλλον είναι οφθαλμοφανές και αυταπόδεικτο: ο Τζακ Κέρουακ απέδειξε με κάθε τρόπο, με κάθε λογοτεχνικό μέσο και παίζοντας εντός κάθε διάστασης το μεγαλείο που μπορεί να κατασκευάσει και να προσφέρει εντελώς απλόχερα η δημιουργία και ο λόγος.
Ο Κέρουακ
αποτελεί ένα κλασικό παράδειγμα, θα έλεγα, λογοτέχνη που αφιερώθηκε πραγματικά
και ανιδιοτελώς στην τέχνη της γραφής, αφέθηκε πλήρως στη βία που είναι η γραφή
και πλήρωσε – το πνεύμα του – τα απαιτούμενα αντίτιμα. Γιατί όπως πολλοί
γνωρίζουμε – και ο Τζακ Κέρουακ άριστα προφανώς – η γραφή είναι «διακινδύνευση»
(βλ.
Blanchot, 2018),[2] είναι
παραγωγή και συμμετοχή σε μια ανελέητη και ταυτόχρονα γλυκιά βία. Ο Κέρουακ
συνειδητοποίησε και θέλησε να εμπλακεί στην εξορία που είναι η γραφή, στη
σιωπηλή απόσυρση (που πολλοί νομίζουν ότι πρόκειται για παραίτηση) από τον
κόσμο, στην ενδελεχή παρατήρηση των σημείων.
61 (σελ. 68)
Είμαι
ποιητής
Και
Ιδού το
ποίημά μου
Κοίτα πόσο
ιδιότροπα γράφω
Σκελετοί
Συμπόνιας γίνονται σκόνη
Μέσα στο άπειρο
ατέρμονων ουρανών
Την ώρα που
χοντροί γερομαλάκες τους θυμούνται
Καλά
Εδώ
κάτω
Ασταμάτητα –
άγρια –
Ο κόσμος –
νεκρογούρουνα –
Ο Κέρουακ
είδε αναλυτικά και διέκρινε κριτικά τι μπορεί να καταφέρει η ποίηση και η
ποιητική δημιουργία, έβαλε ως σκοπό του την πλήρη υποταγή του εαυτού του – έναν μάλλον αποκεντρωμένο (ευτυχώς) εαυτό – στην
ατέρμονα ευδαιμονική χασούρα της γραφής, θέλησε να εγκλωβιστεί για τα καλά στις
άπειρες και πολλαπλές ροές της ποίησης, να καταστεί λατρεμένο, αγαπημένο
υποχείριο της ολοφώτεινης και – προφανέστατα (εδώ νομίζω ότι
ακολουθούν/κατανοούν αρκετοί) – αληθινής μαγείας της.
Στον
Έντουαρντ Ντάλμπεργκ (σελ. 93)
Μη
χρησιμοποιείς τηλέφωνο.
Οι άνθρωποι
δεν είναι ποτέ έτοιμοι να απαντήσουν.
Χρησιμοποίησε
ποίηση.
Ο Τζακ Κέρουακ, ο δολοφόνος της χυδαίας ύπαρξης, που μας εγκαλεί από αλλού, πάντα από αλλού μας εγκαλεί, αλλάζει θέσεις και στάσεις, διαχειρίζεται μία σειρά ήχων, μετασχηματίζεται σε υποστάσεις που συχνά οι μη μυημένοι δεν φαντάζονται και έπειτα – λογικό κι επόμενο – δυσαρεστούνται και συχνά επιτίθενται γιατί απλά δεν κατανοούν, δεν μπορούν να κατανοήσουν την έξαρση του μη ανώριμου λόγου, του «ανώμαλου», του «outsider» (βλ. Ντελέζ & Παρνέ, 2022)[3] υποκειμένου, την κραυγή και το πάθος μιας αμήχανης ύπαρξης. Ο Κέρουακ μέσα από την ποίηση είδε τον κόσμο και τις ποιότητές του αλλιώς.
Ο Κέρουακ ήρθε
αντιμέτωπος με το αναπάντεχο, το απρόοπτο, αλλά δεν αφομοιώθηκε αυτός στους εν
λόγω χώρους. Όχι. Συνέβη μάλλον το αντίθετο. Ο Κέρουακ, (και) με τη γραφή του,
επιχείρησε – ποικιλοτρόπως – να αποδομήσει, να βεβηλώσει τις κατεστημένες
αξίες, τις πεντακάθαρες συνειδήσεις, τις αστείες και σίγουρες συνταγές. Σίγουρα
κλόνισε τις βεβαιότητες του σαθρού μας κόσμου. Τζακ Κέρουακ λοιπόν, ο ορισμός
του ποιητή. Τι άλλο;
Ο ορισμός
του ποιητή (σελ. 67)
Ο ποιητής
είναι ένας τύπος που
περνά τον
χρόνο του σκεπτόμενος
τι είναι
αυτό που πάει στραβά,
και παρότι
γνωρίζει δεν γίνεται
πότε να
ανακαλύψει, περί
τίνος
πρόκειται, συνεχίζει γι' αυτό,
να
στοχάζεται και να γράφει.
Ο ποιητής
είναι ένας τυφλός οπτιμιστής.
Ο κόσμος
είναι εναντίον του για
πολλούς
λόγους. Ο ποιητής όμως
επιμένει.
Πιστεύει
πως
βρίσκεται στον σωστό δρόμο,
ό,τι κι αν
του λένε
οι
συνάνθρωποί του. Σ' αυτή την
αιώνια
αναζήτηση αλήθειας, ο
ποιητής
είναι μόνος.
Προσπαθεί να
γίνει παντοτινός σε μια
κοινωνία που
βασίζεται στον χρόνο.
Ο Κέρουακ
λάτρεψε την αοριστία που χαρίζει η επαφή με την υβριδικότητα, σαγηνεύθηκε από
τη γαλήνη που χαρίζει η επαφή με τη δυνητικότητα, εξασκήθηκε μόνο εκτός των
τειχών, δραστηριοποιήθηκε στην ταραχώδη μεριά του απρόβλεπτου, ερωτεύθηκε την
άρνηση, την έκανε ποίηση. Η ομιλία του βαθιά, αλλοπρόσαλλη και συγκινητική,
συνίσταται σε έναν άλλο αξιακό κώδικα, ακουμπά άλλα είδη διαλεκτικής, συνομιλεί
με φαντάσματα (όπως συμβαίνει με κάθε σπουδαίο γραφιά) και βρίσκεται πάντοτε
εντός μιας αχαλίνωτης διαύγειας που όμως – κι εδώ είναι που έγκειται η μαεστρία
του – έχει διάρκεια, ακανόνιστη διάρκεια, ένταση και καταφέρνει αλλεπάλληλες δονήσεις
και εκρήξεις.
Ποίημα (σελ.
91)
Η Τζαζ αυτοκτόνησε
Μα μην
αφήσεις την ποίηση να αυτοκτονήσει.
Μη
φοβηθείς
Της νύχτας
τον παγωμένο αέρα
Μη δίνεις
βάση στα ιδρύματα
Σαν απαντάς
με χειρόγραφα
Στα πλούσια
γραφεία
Μην υποκλίνεσαι
και λογοφέρνεις
Για το
προβάδισμα της Ήντιθ Γουόρτον
Ή για την πρόζα
μιας αποφοίτου ούρσουλας απ' τη νεμπράσκα
Άραξε στην
αυλή σου
Και γέλα
παίξε όμορφα
Σαν παλαβός
τρομπόνι
Και αν
κάποιος σου χαρίσει χάντρες
Φυλαχτό,
γιορντάνι, ή κάτι,
Κοιμήσου
έχοντάς τες κρεμασμένες στο λαιμό
Τα όνειρά
σου θα' ναι μάλλον καλύτερα
Δεν υπάρχει
βροχή
Δεν υπάρχω
εγώ,
Σου λέω
άνθρωπέ μου
Να' σαι
σίγουρος.
Έχω την
εδραιωμένη θέση ότι για να καταστεί επιτυχημένη μια αλληλεπίδραση με έναν
ποιητή σαν τον Τζακ Κέρουακ υπάρχουν προϋποθέσεις που πρέπει πρώτα να
εκπληρωθούν. Υποχρεωτικά. Διαφορετικά έχουμε να κάνουμε με απόπειρα
αλληλεπίδρασης, δηλαδή αποτυχία – κι αυτή η περίπτωση έχει φυσικά τη δική της
αίγλη. Ποιες και πόσες είναι αυτές οι προϋποθέσεις δεν θα συζητηθεί εδώ αλλά
και πουθενά δεν πρέπει να συζητηθεί κάτι τέτοιο. Άλλωστε, είναι φανερό νομίζω
το ποιες τουλάχιστον. Σαν έρθεις αντιμέτωπος με μία τέτοια γραφή, με έναν
τέτοιο τρόπο γραφής, καταλαβαίνεις αυτόματα αν θα κατανοήσεις, τι θα κατανοήσεις
και γιατί θα κατανοήσεις, αν είσαι ικανός να συμβαδίσεις και γιατί, τι πρέπει
να προστατέψεις και πώς πρέπει – γιατί θα χρειαστεί αυτό – να προστατευθείς εσύ
ο ίδιος.
167ο Χορικό
(σελ. 26)
Οι
λεπτομέρειες είναι όλες ίδιες,
Σαν τ'
αποθηκευμένο μέλι στις κυψέλες,
Σαν την
ατομική δύναμη, τόσα πολλά
Άτομα, οι
λεπτομέρειες ανά
Τετραγωνική
ίντσα είναι η ζωή της
Και ο
θάνατός της
Ο κρίσιμος
όγκος καταρρέει
Και σαν ένα σωριασμένο
Κάστρο από άμμο
Όταν το κύμα
της σύντριψης
Και η ιδέα
της εγείρονται,
Τινάζεται
μες στ' απαλό στόμα της θάλασσας
Η άμμος
σώζεται, καμπάνες
Δεν το
σημαίνουν πέρα απ' την ακτή
Το κάστρο
ήταν όνειρο
Μάθε τώρα
Ότι το νερό
ειν' ένα όνειρο
Γιατί όταν
το Κύμα της Καταστροφής
Σηκώνεται το
νερό θα διαλυθεί
Και όλα θα αφεθούν.
Είναι ο
Επιτυχών Σωτήρας
Απανταχού
Παρών σαν
Άναρχος
Εκστατικός Κανένας.
Τέλος, μην
έχοντας να προσθέσω τίποτα άλλο πέρα από το αληθές, θα κλείσω σημειώνοντας τούτο.
Ο Κέρουακ, σε ηλικία που δεν προοριζόταν, έφυγε από τη ζωή – με
υπαιτιότητά του. Τότε, ο Κέρουακ εξαφανίστηκε (όχι) και μαζί με αυτόν
καταστράφηκε εν μέρει η λογοτεχνία.
ΥΓ. Όταν ο
Κέρουακ γράφει στο ποίημα «Μπλουζ του κονιάκ» (σελ. 42): «Δεν μπορώ να σκεφτώ
τίποτα/πιο γελοίο από εμένα πάνω/στη γη –/Στ' αλήθεια!», να σκεφτούμε παρά πολύ
καλά τι, πώς και γιατί μας λέει ό,τι τέλος πάντων θέλει να μας πει.
[1] Η έκδοση που ακολουθεί το
κείμενο είναι η εξής: Κέρουακ, Τζ. (2007). Ποιήματα
(Γ. Λειβαδάς, Μτφρ.). Ηριδανός.
[2] Blanchot, M.
(2018). Ο χώρος της λογοτεχνίας (Δ.
Δημητριάδης, Μτφρ.). Αθήνα: Πλέθρον.
[3] Ντελέζ, Ζ. & Παρνέ, Κ.
(2022). Διάλογοι (Κ. Β. Μπούντας,
Μτφρ., Δ. Τουλάτου, Επιμ.). Αθήνα: Εκκρεμές.