Το κρίσιμο «γιατί» της καλλιτεχνικής δημιουργίας
του Μιχάλη
Κατσιγιάννη
 |
| Εικόνα: Μιχάλης Κατσιγιάννης (από τη σειρά «Συμβάν», 2026): Michalis Katsigiannis - Photography: Συμβάν (2026) |
Ξεκινώ με ένα ερώτημα-κοινή παρατήρηση. Ο ποιητής, ο φωτογράφος, ο μουσικός, ο ζωγράφος, ο κινηματογραφιστής, όλοι αυτοί δημιουργούν έργα τέχνης τα οποία απευθύνουν στη συνέχεια σε ένα κοινό.
Γιατί;
Θα προσπαθήσω να απαντήσω σε αυτό το ερώτημα σε δυο επίπεδα. Πρώτα, θα σκιαγραφήσω το πώς αντιλαμβάνομαι την επιτέλεση της καλλιτεχνικής δημιουργίας, την αισθητική διάσταση, τι είδους ανταπόκριση της επιφυλάσσω, πώς νοηματοδοτώ τη λειτουργία της ως κοινωνική, πολιτική και πολιτισμική κατασκευή[1] και, στη συνέχεια, θα μιλήσω για την άγρια και χυδαία πολιτική διαστρέβλωση που υφίσταται η καλλιτεχνική δημιουργία, η τέχνη, στις μέρες μας, για την αλλοτρίωση στην οποία έχει περιέλθει και (ανα)παράγει – αυτοβούλως.
Η δημιουργία, κατά την προσωπική μου γνώμη, πρέπει να έχει ως αφετηρία και τελικό σκοπό την – πάντοτε εν εξελίξει – εκπλήρωση των επιθυμιών του καλλιτεχνικού υποκειμένου έτσι όπως αυτές υπάρχουν στα βαθιά, ρευστά και αόρατα πλέγματα του εαυτού του και της πραγματικότητας που αντιλαμβάνεται. Η δημιουργία, όταν ολοκληρωθεί, είναι μια ορατή, υλική, φυσική πλέον διαλεκτική επέκταση/προέκταση της δεδομένης και αναπόφευκτης σχεσιακότητας που υπάρχει μεταξύ του καλλιτέχνη και του κόσμου του. Η δημιουργία βασίζεται στο σώμα, στο πνεύμα, στις αισθήσεις, στις αντιδράσεις του καλλιτέχνη.
Υπό αυτή την έννοια, η καλλιτεχνική δημιουργία είναι στην πραγματικότητα οι αντιστάσεις και οι σταθμοί που παράγει ο καλλιτέχνης για να επικοινωνήσει και να επιθυμήσει, για να υπάρξει και να ονειρευτεί, για να ζήσει και να μιλήσει, για να συγκροτηθεί και να πεθάνει. Τη δημιουργία, την πραγματική, αγνή δημιουργία ο καλλιτέχνης δεν τη διαχωρίζει από τη ζωή (του), βρίσκονται εντός της ίδιας ροής, μοιράζονται τον ίδιο ακριβώς παλμό. Η δημιουργία αποτελεί το όργανο του καλλιτέχνη να χαρτογραφήσει τα περιβάλλοντα, να ερμηνεύσει τα ποικίλα σημεία τους, να τα οργανώσει και να αλληλεπιδράσει μαζί τους. Η δημιουργία δεν είναι παρά «ένα κυνήγι αφηγήσεων που εν τέλει μετασχηματίζονται σε ένα είδος κολάζ» (Κατσιγιάννης, 2026γ). Καθαρή εθνογραφία η δημιουργία – και είμαι απολύτως σίγουρος ότι ορισμένοι μπορούν να το συνειδητοποιήσουν άριστα αυτό, αυτό που δεν μπορεί ο θεωρητικός λόγος να αποδώσει με ρεαλιστική σαφήνεια.
Δημιουργώντας, ο καλλιτέχνης ενδιαφέρεται για τη διεξοδική μελέτη της αντίληψής του, πασχίζει να διερευνήσει σε όσο το δυνατόν περισσότερο βάθος τις εσωτερικές και εξωτερικές (πρόκειται για ψευδο-δίπολο στην πραγματικότητα) ποιότητες που αφήνει να τον κυβερνούν, προσπαθεί να στήσει μια πολυφωνική συνομιλία με τα σημεία που φιλοτεχνούν τη ρευστή κατασκευή που ο ίδιος και το έργο του είναι.
Τι κάνει επομένως ο καλλιτέχνης όταν δημιουργεί; Τι είναι γι' αυτόν η δημιουργία; Η υβριδικότητα, η πολυσημία και η άρνηση που έρχονται στο προσκήνιο ως πρωταγωνιστικές δυνάμεις και που προσδιορίζουν πια τα μέλλοντα των προσανατολισμών – όχι αποκλειστικά εντός του έργου. Ο καλλιτέχνης παράγει κόσμους μέσα στους κόσμους, χωροχρόνους μέσα στους χωροχρόνους, πρόσωπα μέσα στα πρόσωπα, συνθήκες μέσα στις συνθήκες. Αυτό σημαίνει ότι ο καλλιτέχνης θέλει να μπει βαθιά μέσα στον κόσμο, αυτό τον νοιάζει και να χαθεί χωρίς να αφήνει ίχνη – εκτός του έργου του.
Για την παραπάνω σκιαγράφηση της καλλιτεχνικής δημιουργίας – στην οποία πρέπει να πω ότι προσδίδω ισχύ διαχρονικότητας – μπορεί κανείς να πει ότι αυτή βιώνει ένα είδος μετάλλαξης, όπως άλλωστε συμβαίνει και με κάθε άλλη ενέργεια στη σημερινή εποχή της μαζοποίησης, της τυποποίησης, του αυταρχισμού, της συντήρησης, του τεχνοκρατικού ορθολογισμού, του απολιτικισμού, της εμπορευματικής ηθικής και της άνευρης αισθητικής. Όπως έχω γράψει αρκετές φορές και αλλού, το αισθητικό (και η λειτουργία του) προφανώς και δεν έμεινε ποτέ εκτός των σχεδιασμών των κυρίαρχων λόγων και της κατεστημένης πραγματικότητας.
Σε πολύ μεγάλο βαθμό – και έχοντας πάντοτε στον νου τις πολλές φωτεινές εξαιρέσεις – ο καλλιτέχνης σήμερα δημιουργεί με πρωταρχικό στόχο όχι τη γνωριμία, την καλλιέργεια, την αποδόμηση και την επανασύσταση, υπό το πρίσμα της ρευστότητας, του εαυτού του, καθώς και της σχέσης του με τους άλλους και τον κόσμο, αλλά δημιουργεί με στόχο να αποκτήσει την αποδοχή και την εύνοια των γύρω του και του συστήματος στο οποίο βρίσκεται, ανεξαρτήτως πρόθεσης και θέσης.[2] Με άλλα λόγια, ο καλλιτέχνης και το έργο του είναι κενό απαιτήσεων, κενό πρωτοβουλιών, κενό προσωπικότητας και χαρακτήρα με ζωντανά, ζεστά χαρακτηριστικά. Αυτό είναι πολύ μεγάλο κρίμα και μια πολύ δυσάρεστη συνθήκη.
Το έργο πια έχει σκοπό την άνευ όρων και προϋποθέσεων συνύπαρξη με τον αποδεκτή, τη ντε και καλά συνομιλία μαζί του, την τυπική επαφή και επικοινωνία: η τέχνη ως γραφειοκρατία. Σημασία έχει να θεωρηθεί ότι η επαφή συντελέστηκε και ότι το έργο και ο δημιουργός του πέτυχαν τους σκοπούς τους – τους άλλοτε διαχρονικούς σκοπούς της τέχνης. Το έργο πια είναι καλό για τον καλλιτέχνη όταν αρέσει στο κοινό που το εκθέτει και που ίδιος το εκθειάζει για να δεχθεί μετά πίσω ο ίδιος την αντίστοιχη – ή και παραπάνω – δόση κολακείας. Ο καλλιτέχνης είναι δέσμιος του κοινού του, αλλά με μια προβληματική έννοια. Τι εννοώ;
Θέλει μεγάλη προσοχή εδώ. Δεν υπάρχει και δεν θα υπάρξει ποτέ καλλιτέχνης που να λέει την αλήθεια ότι δεν τον ενδιαφέρει να αρέσουν τα έργα του, ότι αδιαφορεί ή και απαξιεί ακόμη για τις σκέψεις – του συνόλου – των αποδεκτών του. Η τέχνη, ανεξάρτητα από τον όποιο βαθμό – θετικού και παραγωγικού – εγωισμού διαθέτει, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι δεν είναι παρά μια σκληρή και τρυφερή δοκιμασία για τον καλλιτέχνη, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι αποτελεί γι' αυτόν μια υπόθεση βίας, χαράς, πάθους, θανάτου, γέννησης και πένθους, από τη στιγμή που φεύγει το έργο από το εργαστήρι και τον δημιουργό, από τη στιγμή που δημοσιοποιείται και εκτίθεται, αναγκαστικά ενδιαφέρεται – και πασχίζει προσθέτω εγώ – να εισβάλει στις ζωές των αποδεκτών του, στα θεμέλια των ζωών τους.
Ωστόσο, είναι άλλο πράγμα η επιθυμία της δημιουργίας για ανοικτότητα ως προς την ίδια της την ύπαρξη και τελείως άλλο να ακολουθεί η δημιουργία τις αισθητικές, ηθικές και ιδεολογικο-πολιτικές προσταγές του κοινού στο οποίο απευθύνεται. Εδώ είναι αντιμέτωπος κανείς με ψευδο-τέχνη, με παρα-δημιουργία – τα παραδείγματα εδώ είναι πραγματικά πάρα πολλά.
Όπως προείπα, αυτό το μοντέλο ως προς την καλλιτεχνική δημιουργία δεν είναι κάτι διαφορετικό, κάτι ξένο από το γενικό μοντέλο που επιβάλλεται από τους κυρίαρχους λόγους σχετικά με οτιδήποτε αφορά τη σκέψη και τη δράση του υποκειμένου. Η τέχνη έχει σήμερα αυτή τη λειτουργία και αυτό το αποτύπωμα ακριβώς επειδή παράγεται από νεοφιλελεύθερα υποκείμενα, δηλαδή από υποκείμενα τα οποία έχουν οικειοποιηθεί τα προτάγματα του παγκοσμιοποιημένου νεοφιλελεύθερου συστήματος/καθεστώς, τα οποία εισερχόμενα στο αισθητικό δεν αναθεωρούν, δεν μετασχηματίζονται, δεν αρνούνται, δεν αναστοχάζονται, δεν απεμπολούν την εσωτερικευμένη νεοφιλελεύθερη πολιτική παθολογία τους, κι έτσι στη δημιουργία τους μεταφέρεται κι εγγράφεται το υπάρχον ιδεολογικο-πολιτικό στίγμα τους, έτσι όπως αυτό έχει διαλεκτικά διαμορφωθεί (από και) στην ψυχοπολιτική, πειθαρχική και βιοπολιτική τους πραγματικότητα (βλ. Foucault, 1982̇ Χαν, 2023).
Ο καλλιτέχνης σήμερα ζητά απλώς το πάρε-δώσε, την ηρεμία της οικονομίας, τη στασιμότητα της κοινής ομορφιάς και σημασίας. Τι θέλει ο καλλιτέχνης σήμερα; Το νόημα σε ευταξία. Κι όταν τα αποκτήσει αυτά και βρεθεί μέσα σε αυτά και ζήσει μέσα σε αυτά, αισθάνεται καλά. Εδώ είναι η λυπηρή στιγμή. Δεν υπάρχει καμία σύγκρουση στην τέχνη, καμία αποδόμηση, κανένας πειραματισμός, καμία αμφισημία, καμία αμφισβήτηση, καμία διαφορά, καμία σφοδρότητα. Δύσκολα τα βρίσκει κανείς αυτά πλέον σε ένα έργο τέχνης και σε έναν καλλιτέχνη. Υπάρχει μόνο αυτή η βρώμικη καθαρότητα, η απόλυτη ησυχία νεκροταφείου/μουσείου (ο νόμος δηλαδή), η ψευδεπίγραφη αρμονία, ειρήνη και γαλήνη, η ψευδαίσθηση μιας ανιδιοτελούς και συχνά προνομιακής επικοινωνίας μεταξύ όσων συναντιούνται σε ένα έργο τέχνης. Ίδια κατάσταση ακριβώς με μια οποιαδήποτε σκηνή της κοινωνίας μας.
Η δημιουργία και ο καλλιτέχνης σήμερα δεν ψάχνει να εκφραστεί και να εκφράσει, αλλά απλώς να διατυμπανίσει την παρουσία του ανεξάρτητα από το τι, το πώς και το γιατί της. Δεν έχει σημασία αυτό, η δημιουργία υπάρχει, είναι εδώ το είδωλό της, είναι εδώ η εικόνα της, τη βλέπουμε όλοι και αυτό είναι αρκετό. Είναι αρκετό αυτό από μόνο του. Η τέχνη, σε πολύ μεγάλο βαθμό, έχει εγκολπωθεί εντός των δογματικών, άκαμπτων και αυταρχικών εξουσιαστικών μηχανισμών που κινούν και διακινούν ως επί το πλείστον τον λόγο, έχει ενστερνιστεί τις τεχνολογίες εξουσίας τους και με βάση αυτές δρα.
Κλείνοντας,
θέλω να επαναλάβω τη θέση μου ότι:
Η τέχνη είναι πάντοτε το «άλλο», ο «άλλος», ο «άλλος» τόπος, ο «άλλος» χωροχρόνος, η δύναμη που ζορίζεται από τις πραγματικότητες και τις ζορίζει με τη σειρά της πίσω. Είναι η μάχη του ανθρώπου για την ύπαρξη, για τις αισθήσεις, για τη φαντασία της ζωής αλλιώς και αλλού. Με άλλα λόγια, η τέχνη προσιδιάζει στην ερωτική διαδικασία, στη γέννηση, στον θάνατο, αφού μαζί της το υποκείμενο ανασυντάσσεται πλήρως και αναγεννάται. Και μαζί με αυτό αναγεννάται και ολόκληρος ο κόσμος του (Κατσιγιάννης, 2026α).
Και νομίζω ότι είμαστε πολύ μακριά από την τέχνη.
Βιβλιογραφία
Foucault, M. (1982). Ιστορία της σεξουαλικότητας, 1: Η δίψα της γνώσης (Γ. Ροζάκη, Μτφρ.) Αθήνα: Εκδόσεις Ράππα.
Κατσιγιάννης, M. (2026α). Τέχνη, αλλά χωρίς αυταρχισμό. Μιχάλης Κατσιγιάννης. Ανακτήθηκε 7 Αυγούστου 2026, από: https://michaliskatsigiannis.blogspot.com/2026/07/blog-post.html
Κατσιγιάννης, M. (2026β). Ριζωματικές επιτελέσεις στο πεδίο της τέχνης: ένας ανοικτός επαναπροσδιορισμός της τέχνης με το κοινωνικό. Χάρτης. Ανακτήθηκε 7 Αυγούστου 2026, από: https://michaliskatsigiannis.blogspot.com/2026/04/blog-post.html
Κατσιγιάννης, M. (2026γ). Οι λόγοι της φωτογραφίας: μια αυτο-κριτική. Χάρτης. Ανακτήθηκε 7 Αυγούστου 2026, από: https://michaliskatsigiannis.blogspot.com/2026/06/blog-post_434.html
Χαν, Μ.-Τ. (2023). Ψυχοπολιτική: ο νεοφιλελευθερισμός και οι νέες τεχνικές εξουσίας (Β. Τσαλής, Μτφρ). Αθήνα: Opera.