Παρασκευή 20 Νοεμβρίου 2026

Απαντώντας στο ερώτημα του Τζορτζ Όργουελ

Απαντώντας στο ερώτημα του Τζορτζ Όργουελ

 

του Μιχάλη Κατσιγιάννη


Jonathan Wolstenholme

 

Σε αυτό εδώ το κείμενο – στο θέμα του οποίου πιθανολογώ ότι θα επανέλθω – προσπαθώ κατά κάποιον τρόπο να δώσω τη δική μου απάντηση στο γνωστό ερώτημα του λογοτέχνη, δοκιμιογράφου και δημοσιογράφου Τζορτζ Όργουελ: «Γιατί γράφω».[1]

Να διευκρινίσω εδώ το γιατί. Ανεξάρτητα από το γεγονός ότι ένας καλλιτέχνης μπορεί να ασχολείται μελετητικά τόσο με την τέχνη που επιτελεί όσο και με την τέχνη ευρύτερα,[2] έχω τη βαθιά πεποίθηση ότι κάθε ποιητής, κάθε φωτογράφος, κάθε κινηματογραφιστής, κάθε μουσικός, κάθε ζωγράφος, κάθε καλλιτέχνης με άλλα λόγια, οφείλει να μιλά όχι μόνο για την τέχνη γενικά αλλά και για τη δική του ειδικά, πολύ ειδικά, να σκάβει στο αισθητικό του σύμπαν και να επιχειρεί να αναδείξει ό,τι υπάρχει, ό,τι τον συγκροτεί, τον αναγεννά, τον κρατά, τον μετασχηματίζει. Με αυτή την ενδοσκόπηση επιτυγχάνεται το εξής διπλό όφελος. Αφενός, κατανοεί το ίδιο το καλλιτεχνικό υποκείμενο την υπόσταση και τις ποικίλες δράσεις του και εμπεδώνει τις προθέσεις, τις σκοπιμότητες, τους τρόπους και τους στόχους του, αφετέρου, συγκροτεί και διαμορφώνει – αναπόφευκτα – μια θεωρία γύρω από την τέχνη (γενικά και ειδικά) και τις σχέσεις της με τον κόσμο ως μορφή και περιεχόμενο, η οποία προφανώς διαφέρει ουσιαστικά από έναν (ανα)στοχασμό πάνω στην τέχνη κάποιου αλλού. 

Νομίζω ότι η απάντηση που έχω να δώσω στο ερώτημα αυτό βρίσκεται στο πώς αντιλαμβάνομαι τη γραφή, τη λειτουργία της γραφής – μια ανάλυση για τη γραφή ως λειτουργία δηλαδή – παραθέτοντας ορισμένες σκέψεις. Προχωρώ.

Ξεκίνησα να γράφω από τότε που με θυμάμαι και, από κάποιο σημείο κι έπειτα, πιο συγκεκριμένα και συγκεντρωμένα. Με την πάροδο του χρόνου αυτό κατέληξε να αποτελεί για μένα κάτι σχεδόν «φυσικό» και όχι απλώς η άσκηση μιας –  δυνατής έστω – θέλησης. Το περιεχόμενο της φράσης «Η γραφή ως ζωή και η ζωή ως γραφή» είναι νομίζω αυτό ακριβώς που με εκφράζει.[3]

Πάντοτε, η γραφή μου ήταν και είναι επιτελεστική, δηλαδή δεν γράφω για να συμβολίσω, να αναπαραστήσω, να αποτυπώσω ή να αναδείξω τον κόσμο, τα βιώματά μου, τις εμπειρίες μου και τις σκέψεις μου, αλλά για να διατρανώσω, να εμπεδώσω, τις θέσεις που καταλαμβάνω εντός του κόσμου. Με άλλα λόγια, τη γραφή μου την αντιλαμβάνομαι όχι ως έναν παρακολουθητή και καταγραφέα της δήθεν καθολικής, αναλλοίωτης και μοναδικής πραγματικότητας, αλλά ως έναν δράστη που παράγει σημασίες και νοήματα έξω από το σημειωτικό πεδίο και επανακατασκευάζει ερμηνείες, συμμετέχοντας στο παιχνίδι των λόγων, της εξουσίας, της κοινωνικής κατασκευής με άλλα λόγια.[4] Η γραφή ως μη περιγραφή, ως μη αναπαράσταση της ήδη υπάρχουσας κυρίαρχης αναπαράστασης, αλλά ως ανοικτή και δραστική γλωσσική λειτουργία, μια μηχανουργία, που επηρεάζει το ευρύτερο (γενικό και ειδικό) γίγνεσθαι και επενεργεί σε αυτό – με τρόπο είτε άμεσο, δηλαδή ρητό, σαφή και κατηγορηματικό, είτε έμμεσο, δηλαδή υπαινικτικό, υποβόσκοντα και μεθοδικό. 

Τι είναι η γραφή για μένα; Η γραφή είναι μια αρχή, δηλαδή σκέψη, σκέψη για τον εαυτό, για τον κόσμο, για τον άνθρωπο, για τα πράγματα, για τις συνθήκες, τις καταστάσεις και τις διαδικασίες της ζωής, καθώς και για τις σχέσεις μεταξύ όλων αυτών. Η απόφαση της γραφής είναι μια κίνηση προσέγγισης και ενεργητικής ερμηνείας όλων των παραπάνω από την οπτική που προσλαμβάνει το συγγραφικό υποκείμενο τον κόσμο και ανταποκρίνεται σε αυτόν.

Γράφοντας δεν δείχνω αλλά μιλώ. Η γραφή ως ομιλία, ως λόγος πάνω, μέσα, αλλά και ενάντια σε άλλους λόγους. Τι είναι αυτή η ομιλία; Πώς να την αναγνωρίσω; Πώς να την καταλάβω; Η ομιλία αυτή – η οποία θα ήταν χρήσιμο να ιδωθεί ως ένας ταυτόχρονα αυθόρμητος και εμβριθής πειραματισμός – συνδέεται καταγωγικά με την κατασκευή, την παραγωγή, δηλαδή πρόκειται για ένα είδος άλλοτε ολικής και άλλοτε μερικής κοσμογονίας. Η ομιλία αυτή σημαίνει διάσχιση του εγγεγραμμένου. Τι θα πει αυτό; Γράφοντας διασχίζω τους ήδη επινοημένους τρόπους κατασκευής των πραγματικοτήτων, τους ήδη επινοημένους τρόπους άσκησης της ερμηνείας, τους ήδη επινοημένους τρόπους δημιουργίας νοημάτων και έπειτα εντοπίζω ή/και δημιουργώ ρωγμές στα συστήματα αυτά, προσπαθώντας να προωθήσω νέους τρόπους επινόησης για όλα τα παραπάνω. Το προφανές: η γραφή, πολιτική της επινόησης. Η γραφή, η ομιλία, τι είναι δηλαδή; Εξιχνίαση και διάγνωση της ποικιλοτρόπως βιωμένης και μη πραγματικότητας και ανακατασκευή αυτής, μετασχηματισμός του υπαρκτού, αναζήτηση του δυνητικού και υβριδικού στοιχείου.

Η γραφή, η λογοτεχνία ξεκινά από μία κυριολεκτικά όχι μινιμαλιστική αλλά άδεια, κενή αφετηρία. Ξεκίνα να πλάθει τον λόγο της χωρίς κάποιο χειροπιαστό υλικό (εξού και το κυριολεκτικά που προείπα), χωρίς κάποιο βοήθημα-βάση πάνω στην οποία αρχίζει να χτίζει. Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει ότι η γραφή λειτουργεί εν κενώ ή ότι αποτελεί η κατάστασή της μια παρθενογένεση, μια πραγματική καινοτομία, και δεν θα μπορούσε άλλωστε, αφού κάθε ανθρώπινη δράση βρίσκεται ήδη, πριν καν ακόμη αυτή συντελεστεί, εντός του κοινωνικού, πολιτικού και πολιτισμικού περικειμένου από το οποίο τροφοδοτούμαστε και το οποίο τροφοδοτούμε ταυτόχρονα (βλ. Κατσιγιάννης, 2025β, 2026). Αντίθετα, εκείνο το οποίο σημαίνει είναι ότι γραφή λειτουργεί – αναγκαστικά – αξιοποιώντας όχι τη φαντασία όπως συχνά λέγεται με μια τάση ρομαντικοποίησης της γραφής, αλλά τη συνείδηση, τη μνήμη, την εμπειρία και τη συνολική κοσμοθεωρία του καλλιτεχνικού υποκειμένου, σε μεγαλύτερο βαθμό τουλάχιστον, αν όχι και βάθος. Αυτό με τη σειρά του σημαίνει ότι αυτός που παίρνει την απόφαση να γράψει – και στην προκειμένη εγώ, αφού για μένα μιλώ εδώ – εισέρχεται αυτόματα στη ζώνη μιας πραγματικής δοκιμασίας η οποία συντίθεται από ετερόκλητες ποιότητες: είναι ταυτόχρονα πόνος και απόλαυση, βία και ομαλότητα, θάνατος και ζωή (βλ. Blanchot, 2018). Από εκεί προκύπτει το γεγονός ότι η γραφή, αυτό το συγκεκριμένο καλλιτεχνικό μέσο έκφρασης και δράσης, αποτελεί την πιο ισχυρή αναμέτρηση στο χώρο των τεχνών. Όπως σημειώνει εύστοχα ο Μπαρτ, η γραφή «περιέχει τρομοκρατία» (2011: 97).

Η γραφή που δεν είναι κάτι πέρα από μία μηχανή, μια «γραμμή φυγής» (βλ. Deleuze & Guattari, 2017· Ντελέζ & Παρνέ, 2022) που σκίζει τη δήθεν αδιαπέραστη πραγματικότητα και δημιουργεί κόσμους μέσα στους κόσμους λειτουργεί πάνω μου, μέσα μου με τρόπο καταλυτικό. Η γραφή με αφανίζει, με εξοντώνει. Αυτό είναι πολύ σημαντικό. Γράφοντας, δηλαδή δημιουργώντας ρωγμές στο κοινωνικό, στο συμπαγές του σώμα ή τρυπώνοντας εντός αυτών που ήδη υπάρχουν, χάνομαι πολλές φορές ακόμη και «κυριολεκτικά». Ξεχνώ τον χρόνο και το χώρο, τις ανάγκες μου, διαφεύγω των μηχανισμών επιτήρησης, αισθάνομαι ένας «άλλος» «αλλού». Βιώνω την κατάστασή μου σαν χαρακτήρας σε διήγημα του Μπόρχες, σαν νεοϋορκέζικο φάντασμα στον άτακτο νου του Πολ Όστερ, σαν παρεκκλίνουσα αφήγηση του Τσαρλς Μπουκόβσκι, σαν απρόσιτος στίχος του Γκρέγκορι Κόρσο, σαν διφορούμενη πρόταση του Σάμιουελ Μπέκετ. Όταν μου συμβαίνει αυτό, θεωρώ τη διαδικασία επιτυχημένη, θεωρώ ότι κατάφερα να αφήσω τη γραφή να με συνεπάρει, να με διαταράξει, να με εξαντλήσει. Πληρώνω το τίμημα, το οποίο δεν είναι παρά μια μεγάλη ευτυχία για έναν γραφιά, ώστε να καταφέρω να φτιάξω το δικό μου καταφύγιο, τον αντίλογό μου.

Όταν γράφω, αυτό το κάνω γιατί με απασχολεί ένας προβληματισμός, έχει εισχωρήσει στη σκέψη μου δηλαδή η λογική της περιπλάνησης και της αναζήτησης, γεγονός που ωθεί τον εαυτό μου στην υιοθέτηση μιας ηθικής της άρνησης, της αντίστασης και της διεκδίκησης. Αυτό σημαίνει ότι, όταν γράφω, γράφω όχι μόνο για να καταλάβω κάτι (συχνά δεν υπάρχει και καθόλου αυτό), αλλά κυρίως για να τοποθετηθώ πάνω σε κάτι, να τραβήξω το σκοινί από αλλού και για αλλού, να συγκρουστώ δηλαδή με την κυρίαρχη αναπαράσταση, τον κυρίαρχο λόγο που επικρατεί για κάτι και να φωτίσω μία άλλη διαδρομή γι' αυτό, το σύστημα ενός άλλου λόγου γι' αυτό. Τι κάνω δηλαδή όταν γράφω; Ή καλύτερα: τι είναι δηλαδή η γραφή μου; Αναμενόμενη μάλλον η απάντηση: η γραφή ως δυνητικότητα, η γραφή ως πολιτική της δυνητικότητας. 

Σκέφτομαι συχνά ότι ο λόγος για τη γραφή, η μελέτη της γραφής, της μεταβαλλόμενης και ρευστής αυτής συνθήκης, η δημιουργία, η δύναμη και η δυνατότητα της λογοτεχνίας, θα έπρεπε να αποτελεί ένα αυτοτελές πεδίο στοχασμού, κάτι που προσωπικά με απασχολεί βαθιά και το επιτελώ. Λόγος για τη γραφή σημαίνει εν τέλει λόγος για τη ζωή, για τον άνθρωπο, δεν έχουμε να κάνουμε με μια απλή και αμιγώς αισθητική δυνατότητα ή μεθοδολογία. Το θεωρώ εξαιρετικά σημαντικό αυτό και κομβικής σημασίας για την πλήρη αντίληψη του τι τελικά συμβαίνει με τη λογοτεχνία. Φυσικά, μπορεί κανείς να καταλάβει γιατί κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει αν λάβει υπόψη του τους κυριάρχους λόγους για τη γραφή και τη λογοτεχνία, έτσι όπως εκπροσωπούνται και εκφράζονται από την πλειονότητα των ατόμων που δραστηριοποιούνται στον ευρύτερο χώρο της λογοτεχνίας, δηλαδή τόσο σε επίπεδο καλλιτεχνικής παραγωγής όσο και σε επίπεδο μελετητικό. Ωστόσο, χαρούμενα φαντάσματα του παρελθόντος, με πιο σημαντικά κατά την κρίση μου τον Μορίς Μπλανσό, τον Ρολάν Μπαρτ και τον Ζιλ Ντελέζ, που ασχολήθηκαν ενδελεχώς με τη γραφή, με τη λειτουργία της, που πόνεσαν για και από τη γραφή, που έζησαν σε αυτή, που υπήρξαν μέσα από τη γραφή, πάντα θα αιωρούνται από πάνω μας.

 

Βιβλιογραφία

 

Blanchot, M. (2018). Ο χώρος της λογοτεχνίας (Δ. Δημητριάδης, Μτφρ.). Αθήνα: Πλέθρον.

Deleuze, G. & Guattari, F. (2017). Καπιταλισμός και Σχιζοφρένεια 2. Χίλια Πλατώματα (Β. Πετσογιάννης, Μτφρ.). Αθήνα: Πλέθρον.

Κατσιγιάννης, M. (2025α). Φυσικές εργασίες/το σκάψιμο, ή αλλιώς για τη γραφή. τοβιβλίο.net. Ανακτήθηκε 20 Νοεμβρίου 2026, από: https://michaliskatsigiannis.blogspot.com/2025/11/blog-post_18.html

Κατσιγιάννης, M. (2025β). Το ενυπάρχον πολιτικό στη λογοτεχνική δημιουργία ή ο συγγραφέας ως το ευτυχές τερατούργημα της ιστορίας. Ποιείν. Ανακτήθηκε 20 Νοεμβρίου 2026, από: https://michaliskatsigiannis.blogspot.com/2025/11/blog-post_3.html

Κατσιγιάννης, M. (2026). Έχει η λογοτεχνία το δικαίωμα να σιωπά;. τοβιβλίο.net. Ανακτήθηκε 20 Νοεμβρίου 2026, από: https://michaliskatsigiannis.blogspot.com/2026/05/blog-post.html

Μπαρτ, Ρ. (2011). Αποσπάσματα του ερωτικού λόγου (Β. Παπαβασιλείου, Μτφρ.). Αθήνα: Κέδρος.

Ντελέζ, Ζ. & Παρνέ, Κ. (2022). Διάλογοι (Κ. Β. Μπούντας, Μτφρ., Δ. Τουλάτου, Επιμ.). Αθήνα: Εκκρεμές.

Orwell. G. (2011). Δοκίμια (Γ. Λυκιαρδόπουλος & Στ. Ροζάνης, Μτφρ.). Έρασμος.

 



[1] Για το γνωστό αυτό δοκίμιο του συγγραφέα βλ. Orwell, 2011.

[2] Στο παρόν κείμενο αναλύω τη γραφή μου, τη λογοτεχνική μου ιδιότητα δηλαδή. Αντίστοιχα κείμενά μου επεξηγηματικά και αυτοαναλυτικά μπορεί κανείς να διαβάσει και για τη φωτογραφική μου ιδιότητα (βλ. στον παρόν ιστολόγιο).

[3] Βλ. Κατσιγιάννης, 2025α.

[4] Περισσότερα γι’ αυτό το ζήτημα, βλ. τη σχετική βιβλιογραφία (ενδεικτικά: Peter L. Berger & Thomas Luckmann, Michel Foucault, Judith Butler κ.λπ.).